Կոմիտասի գրած երգերից իմ ամենասիրելին դա լորիկն է: Ես ամենաշատը սիրում այս երգը, որովհետև այն ուրախ է և գեղեցիկ երաժշտություն ունի:
Բառերը՝
Առավոտից փչեց հով,
Արտը ծփաց, դարձավ ծով,
Արտի միջից թռավ լոր,
Թռավ ընկավ, սար ու ձոր:
Այ լորիկ, ջան լորիկ,
Կլորիկ ու գնդլիկ:
Լորիկ, լորիկ էս տարի,
Արտս ցանել եմ գարի,
Ուր որ գնաս, շուտ արի,
Արտիս միջին ծվարի:
Այ լորիկ, ջան լորիկ,
Կլորիկ ու գնդլիկ:
Կոմպոզիտոր, երաժշտագետ, երաժիշտ-բանահավաք, երգիչ, խմբավար, մանկավարժ Կոմիտասը հայ ազգային կոմպոզիտորական դպրոցի հիմնադիրն է:
Սողոմոն Գևորգի Սողոմոնյանը ծնվել է 1869 թվականի սեպտեմբերի 26-ին (հոկտեմբերի 8-ին) Թուրքիայի Քյոթահիա քաղաքում` երաժշտասեր մի ընտանիքում: Նա մեկ տարեկանում զրկվում է մորից, իսկ տասը տարեկանում կորցնում է հորը:
Ապրում է իր տատի հետ մինչև 1881 թվականը, երբ իրենց հայկական թեմի առաջնորդը գնում է Էջմիածին եպիսկոպոս օծվելու համար։ Գևորգ Դ Կաթողիկոսն առաջնորդին պատվիրում է, որ նա իր հետ մեկ որբ երեխա բերի Էջմիածնի վանքում կրթություն ստանալու համար:
Նա գնում է Էջմիածին և այնտեղ իր զարմանահրաշ երգով մեծ տպավորություն է գործում կաթողիկոսի վրա։ Ի վերջո, 20 թեկնածուների միջից ընտրվում է Սողոմոնը։ 1890 թվականին դառնում սարկավագ, 1893 թվականին ավարտում է Գևորգյան հոգևոր ճեմարանը։ Նրան շնորհվում է աբեղայի աստիճան և տրվում 7-րդ դարի նշանավոր բանաստեղծ, շարականների հեղինակ Կոմիտաս կաթողիկոսի անունը։
Ճեմարանում Կոմիտասը նշանակվում է երաժշտության ուսուցիչ։ 1895 թվականին նրան տրվում է վարդապետի աստիճան։ Նույն թվականի աշնանը Կոմիտասը մեկնում է Թիֆլիս՝ երաժշտական ուսումնարանում սովորելու։ Հանդիպելով Պետերբուրգի կոնսերվատորիայում կրթություն ստացած կոմպոզիտոր Մակար Եկմալյանին` փոխում է իր մտադրությունը և վերջինիս մոտ ուսումնասիրում ու յուրացնում հարմոնիայի դասընթացը։
Կաթողիկոսի բարեխոսությամբ թոշակ ստանալով հայ խոշոր նավթարդյունաբերող Ալեքսանդր Մանթաշյանից՝ Կոմիտասը մեկնում է Բեռլին, ուր արձանագրվում է «Կայզեր Ֆրիդրիխ Վիլհելմ» համալսարանում և երաժշտական ուսումնասիրություն կատարում Ռիխարդ Շմիդտի ղեկավարությամբ: 1899թ.-ին վերադառնում է Էջմիածին և սկսում ղեկավարել տղամարդկանց բազմաձայն երգչախումբը։
Ճամփորդում է երկրի բոլոր շրջանները, գյուղերը` փնտրելու զանազան ժողովրդական երգեր և պարեր։ Այսպիսով, նա հավաքում է մոտավորապես 3000 երգ, որոնց մեծ մասը հարմարեցված էր երգչախմբով երգելուն։
Կոմիտասի գլխավոր աշխատանքն իր «Պատարագն» է, որը մինչև այսօր առկա է եկեղեցու ծիսակատարության մեջ։ Պատարագի մշակումը նա սկսել էր 1892 թվականին, բայց երբեք չավարտեց Առաջին համաշխարհային պատերազմի բռնկման պատճառով։ «Պատարագ»-ն առաջին անգամ հրատարակվել է 1933 թվականին Փարիզում և առաջին անգամ ձայնագրվել է 1988 թվականին Երևանում։
Կոմիտասն առաջին ոչ եվրոպացին էր, որն ընդունվեց Միջազգային երաժշտական ընկերություն։ Նա բազմաթիվ դասախոսություններ և կատարումներ էր ունենում ամբողջ Եվրոպայում, Թուրքիայում և Եգիպտոսում՝ ներկայացնելով մինչև այդ ժամանակը շատ քիչ ճանաչված հայկական երաժշտությունը։ 1910 թվից հետո նա ապրել և աշխատել է Պոլսում։
Այնտեղ նա հիմնել է 300 անդամից բաղկացած «Գուսան» երգչախումբը։ 1915 թվականի ապրիլ 24-ին նա շատ ուրիշ հայ մտավորականների պես ձերբակալվել է և հարկադրված քայլել աքսորի ճամփաներով դեպի Արաբիայի անապատները։ Նրա լավ ընկերները՝ թուրք բանաստեղծ Էմին Յարդաքուլը և ամերիկյան դեսպան Հենրի Մորգենթաուն, միջամտել են, և Կոմիտասն ազատվել է։
Նա տեղափոխվել է Փարիզ, որտեղ էլ մահացել է հոգեբուժական կլինիկայում 1935 թվականին։ Հաջորդ տարի նրա աճյունը փոխադրվել է Երևան։ 1950-ական թվականներին Կոմիտասի ձեռագրերը նույնպես փոխադրվել են Փարիզից Երևան։ Այսօր Երևանի երաժշտական կոնսերվատորիան կրում է Կոմիտասի անունը։
Կոմիտասի մասին հետաքրքիր փաստեր
1. Քյոթահիայում նրան անվանում էին «Թափառական փոքրիկ երգիչ»։
2. Երբ Սողոմոնը ձայնագրում էր Էջմիածնի շրջակայքի գյուղերում երգվող երգերը, գյուղացիները նրան տվել էին «Նոտայի Վարդապետ» անունը
3. Երբ Կոմիտասը ծնվեց, մայրը 16 տարեկան էր:
4. Խոսում էր Հայաստանի տարբեր բարբառներով:
5. Կոմիտասը չէր խմում, չէր ծխում: Ամառ, թե ձմեռ՝ քնում էր մշտապես բաց պատուհանով: Պառկում էր ուղղակի հատակին՝ առանց ներքնակի ու բարձի:
6. Մտերիմ էր իր աշակերտների հետ. չէր խուսափում անգամ նրանց հետ կատակելուց: Սակայն դասերին ու փորձերի ժամանակ խիստ էր ու պահանջկոտ:
7. Իր սիրելի սաներին ու մտերիմներին անվանում էր «քէրթէնքէլէ»՝ մողես, և ինքն էլ մողեսի տեսքով կրծքազարդ ուներ:
8.Կոմիտասի տանը խոսում էին միայն թուրքերեն։
9. Անչափ գեղեցիկ ձեռագիր ուներ:
10. Սիրում էր նարդի խաղալ ուժեղ խաղացողների հետ: Հաղթելու դեպքում Կոմիտասը խաղակցին ասում էր. «Դե, գնա, բաբայիդ բարև արա», իսկ երբ պարտվում էր, վեր էր թռչում ու գնում վազվզելու երեխաների հետ:
11. Սիրում էր ժամանակակից իրեր. ուներ կնիքներ, այցեքարտ, անվանական ծրար:
12. Տաղանդավոր պարող էր: Պարում էր տղամարդկանց խիզախ, խրոխտ, մարտական սուրով պարերից մինչև շինական կանանց պարերը` ձայնի հարազատ ելևէջումներով ու մարմնի ու ձեռքերի նուրբ շարժումներով:
13. Սողոմոն Սողոմոնյանը օծվել է 7-րդ դարի նշանավոր բանաստեղծ, շարականների հեղինակ Կոմիտաս կաթողիկոսի անունով:
14. Դասարանցիների պատմելով՝ նիհար ու գունատ տղա էր, խոհեմ ու բարի։ Վատ էր հագնվում: Սողոմոնին հաճախ տեսնում էին լվացքատան սառը քարերին քնած։
15. Դեթրոյթում հայ մի կին բանկում նստած սպասելիս է լինում, միջին տարիքի սևամորթ մի կին է գալիս փոքր տղայի հետ, կողքին նստում, ու էս հայը հա լսում է, թե ոնց է սևամորթը պարբերաբար սաստում տղային՝ կանչելով.
– Գըմայդաս, Գըմայդաս, թե բա՝ come here, ում հետ եմ, այ տղա, Գըմայդաս:
Կինը հետաքրքրվում է, թե բա՝ կներեք, ի՞նչ է Ձեր տղայի անունը: Սևամորթը, թե բա՝ Գըմայդաս: Հայ կինն ասում է. «Վայ, ինչ հետաքրքիր է: Գիտե՞ք, մենք մի կոմպոզիտոր ունենք, անունը՝ Կոմիտաս»: Սև կինն էլ, թե բա՝ մեր Գըմայդասն էլ է շատ հայտնի սևամորթ կոմպոզիտոր, ասեմ ավելին՝ մերն էնքան հայտնի է, որ մերի արձանը Դաունթաունում է դրած:
Վերջում պարզվում է, որ Դաունթաունում մե՛ր Կոմիտասի արձանն է դրած, պարզապես բրոնզից, հետևապես՝ սեփ-սև:
Ածականները ցույց են տալիս ինչպիսություն և որպիսություն: Ածականները լինում են՝ հարաբերական և որակական: Հարաբերկան ածականները ունենում են համեմատության աստիճաններ՝ դրական-լավ, բաղդատական-ավելի լավ, գերադրական-ամենալավ կամ լավագույն:
Հարաբերական ածականներ
ամենահավես,ամենագեղեցիկ, լավագույն
Տրնդեզը ամենահավես, ամենագեղեցիկ և լավագույն տոներից է:
Որակական ածականներ
ուսուցողական, պատմական, հետաքրքիր
Թանգարաններում միշտ հետաքրքիր, պատմական և ուսուցողական է:
Պարզ բառ սեղան
Սեղանին դրված է Հյաստանի տոնական ուտեստը:
Ածանցավոր բառ ծիտիկ
Ծիտիկը ապրում էր մեծ այգում:
Բարդ բառ մայրաքաղաք
Ես շատ եմ սիրում մեր մայրաքաղաք Երևանը:
ջուր-տուր-հուր-լուր-սուր-մուր-զուր-Կուր-կար-լար-սար-վար-վայ-վույ-վուշ-փուշ-Բուշ-ղուշ-հուշ:
Համակարգիչ, սեղան, աթոռ
Լևոնը նստել է սեղանի ետևում՝ աթոռին և համակարգիչով դաս է անում:
Ալեն, Սևան, Գեղարքունիք
Ալենը գնացել է Գեղարքունիքի մարզ և լողում է Սևան լճում:
Հոմանիշներ
Մազ-ծամ
շուտ-վաղ
շատ-առատ
Շատ վաղուց էր այն ժամանակը, երբ ես հասկացա, որ ջութակի լարերը ձիու առատ ծամերից են պատրաստում:
Հականիշներ
ցտեսություն-բարև
չար-բարի
Վատ-լավ
Բարև, այսօր լավ և բարի օր է, բայց, քանի որ ուշ է, ես գնում եմ տուն, ցտեսություն:
Հարանուններ
Ջուր-տուր
վառ-ծառ
սուր-լուր
Մարիա, խնդրում եմ, ինձ մի բաժակ ջուր տուր, շատ եմ հոգնել և ծարավել:
Համանուններ
Մարտ-մարտ
տոն-տոն
գլուխ-գլուխ
Մարտ ամիս է և մարտը սկսվել է:
Եթե ես լինենի գրող կգրեի գիրք, որի անունը կլիներ` «Բուրգերում փակվածները»:
Սյուժե` մի ամառային օր հինգ ընկերներ գնացին Եգիպտոս և անսպասելի ընկան բուրգի մեջ: Այնտեղ կային լաբիրինթոսներ։ Նրանք հերթով մտան այնտեղ, դրանցից մեկի մեջ ելքն էր: Եվ այստեղից սկսեցին արկածները:
Կազմի վրա նկարված կլինեին հինգ ընկերները և բուրգը: Ահա այսքանը:
Հովհաննես Թումանյանը ստեղծագործել է այս ժանրերով՝ նամականի, երկ, քառյակներ, բանաստեղծություններ, հեքիաթներ, պոեմներ, պատմվածքներ, բալլադներ, թարգմանություններ:
Նամականի
Հովհաննես Թումանյանի նամակներ, օրինակ՝
Հովհաննես Թումանյանի նամակը Ավետիք Իսահակյանին:
Հովհաննես Թումանյանի նամակը կնոջը:
Հովհաննես Թումանյանի նամակը Ղազարոս Աղայանին:
Հովհաննես Թումանյանի նամակը Փիլիպոս Վարդազանյանին և այլ
Երկ
Հովհաննես Թումանյանի երկեր, օրինակ՝
Դեպի Հայրենիք
Խրախուսողները
Սուրեն
Գանգատ և այլ
Քառյակներ
Հովհաննես Թումանյանի քառյակներ, օրինակ՝
Հիմի բացե՜լ են հանդես
Աշնան ամպին ու զամպին
Կորցըրել եմ, ո՞ւր գըտնեմ
Հե՜յ ճամփանե՛ր, ճամփանե՛ր և այլ
Բանաստեղծություններ
Հովհաննես Թումանյանի բանաստեղծություններ, օրինակ՝
Երկինքը
Բաղեղը
Սոսին տակ
Կապույտ աղջիկը և այլ
Հեքիաթներ
Հովհաննես Թումանյանի հեքիաթներ, օրինակ՝
Կռնատ աղջիկը
Եդեմական ծաղիկը
Քեֆ անողին քեֆ չի պակասիլ
Ոսկու կարասը և այլ
Պոեմներ
Հովհաննես Թումանյանի պոեմներ, օրինակ՝
Անուշ
Ալեք
Թմբկաբերդի առումը
Դեպի անհունը և այլ
Պատմվածքներ
Հովհաննես Թումանյանի պատմվածքներ, օրինակ՝
Գիքորը
Քաջերի կյանքից
Մայրը
Ահմադը և այլ
Բալլադ
Հովհաննես Թումանյանի բալլադներ, օրինակ՝
Ծաղիկների երգը
Պողոս-Պետրոս
Հսկան
Աղավնու վանքը և այլ
Թարգմանություններ
Հովհաննես Թումանյանի թարգմանություններ, օրինակ՝
Բարոն Մյունհաուզենի արկածները
Պառավ ձին
Ի՜նչ լավն էին, ի՜նչ թարմ էին վարդերը
Արծիվը և այլ
Հիմի բացե՜լ են հանդես
Երգիչները իմ անտես.
Ջա՜ն, հայրենի ծըղրիդներ,
Ո՞վ է լըսում հիմի ձեզ:
Աշնան ամպին ու զամպին,
Մոլոր նըստած իր ճըմբին,
Լոռու հանդում` մի արտուտ
Նայում է միշտ իմ ճամփին:
Կորցըրել եմ, ո՞ւր գըտնեմ,
Տեղըդ իմաց տուր` գըտնեմ,
Ման եմ գալի էս մըթնում
Քեզ մոտ գալու դուռ գըտնեմ։
Հե՜յ ճամփանե՛ր, ճամփանե՛ր.
Անդարձ ու հին ճամփաներ,
Ովքե՞ր անցան ձեզանով,
Ո՞ւր գընացին, ճամփաներ։
Գրությամբ տարբեր արտահայտած իմատով գրեթե նույն իմաստ արտահայտող բառերը կոչվում են հոմանիշ բառեր:
Մազ, ծամ, վարս, գես, հեր, գիսակ
Սիրուն, գեղեցիկ, դուրեկան, լավ, հաճելի, ընտիր, չքնաղ, սիրունիկ
Չար, վատ, գեշ, տգեղ, նենգ, դաժան, անպիտան, վնասակար
Իմաստով իրար հակառակ բառերը կոչվում են հականիշ բառեր:
Սիրուն-գեշ, տգեղ, վատ,
Համանուն բառեր են գրությաբ նույն արտահայտությամբ տարբեր բառերը:
Կետ-կետ
Գլուխ-գլուխ-գլուխ
Մատ-մատ
Պատ-պատ
Քաղել-քաղել
Հարանուն են այն բառերը, որոնք ձևով նման են, սակայն իմաստով տարբեր են:
հրավեր-հրավերք
ցուցում-ցուցմունք
զգացում-զգացմունք
այգաբաց-այգեբաց
խոստովանել-խոստանալ
պաշտպանել-պահպանել
ծաղիկ-ցողիկ
գերան-կերան
աղեղ-ահեղ
հառաչել-շառաչել
Մանվելյան Շուշան 