Category: Քիմիա 9

Ի՞նչ է նշանակում «մետաղ» բառը և որտեղից է այն ծագել։
«Մետաղ» բառը ծագում է հունարեն «metallon» բառից, որը նշանակում է «հանք» կամ «հանքանյութ»։

Որտե՞ղ է գտնվում մետաղներն ու ոչ մետաղները բաժանող սահմանագիծը պարբերական համակարգում։
Այն անցնում է «սանդուղքաձև գծով»՝
բոր (B) — սիլիցիում (Si) — գերմանիում (Ge) — մկնդեղ (As) — անտիմոն (Sb) — թելուր (Te) — պոլոնիում (Po)

Ի՞նչ տարրեր են գտնվում այդ սահմանագծին մոտ և ինչու են դրանք առանձնահատուկ։
Դրանք կոչվում են կիսամետաղներ (մետալոիդներ)՝ B, Si, Ge, As, Sb, Te։
Առանձնահատուկ են, որովհետև ունեն և՛ մետաղական, և՛ ոչ մետաղական հատկություններ։

Ինչո՞ւ է մետաղների և ոչ մետաղների բաժանումը պայմանական։ Բեր օրինակներ։
Քանի որ որոշ տարրեր ունեն միջանկյալ հատկություններ։
Օրինակ՝
ալյումինը (Al) մետաղ է, բայց ունի նաև ոչ մետաղական որոշ հատկություններ
սիլիցիումը (Si) ոչ մետաղ է, բայց վարում է հոսանք որոշ պայմաններում

Ի՞նչ դեր են կատարում մետաղները քիմիական ռեակցիաներում։
Մետաղները սովորաբար էլեկտրոններ են տալիս և հանդես են գալիս որպես վերականգնիչներ։

Ինչո՞ւ են մետաղների ատոմները հեշտությամբ կորցնում էլեկտրոններ։
Քանի որ արտաքին էլեկտրոնները թույլ են կապված միջուկին (մեծ շառավիղ, փոքր ձգում)։

Քանի՞ էլեկտրոն ունեն սովորաբար մետաղների արտաքին շերտում։
Սովորաբար 1-ից 3էլեկտրոն։

Ի՞նչ է մետաղական կապը։
Դա կապ է մետաղական իոնների և «ազատ շարժվող էլեկտրոնների ամպի» միջև։

Ինչպե՞ս է բյուրեղավանդակի կառուցվածքը ազդում մետաղների հատկությունների վրա։
Այն ապահովում է՝ ջերմային և էլեկտրական հաղորդականություն, ամրություն, պլաստիկություն:

Թվարկիր մետաղների հիմնական ֆիզիկական հատկությունները։
մետաղական փայլ, լավ հաղորդիչներ են (ջերմության և հոսանքի), պլաստիկ են (ձգվում, ծալվում), մեծ խտություն (շատ դեպքերում), բարձր հալման ջերմաստիճան

Ինչպե՞ս են մետաղները դասակարգվում ըստ խտության։
թեթև մետաղներ (օր.՝ Na, Mg, Al)
ծանր մետաղներ (օր.՝ Fe, Cu, Pb)

Ո՞րն է ամենածանր և ամենաթեթև մետաղը։
ամենաթեթև՝ լիթիում (Li) ամենածանր՝ օսմիում (Os)

Ինչո՞ւ են մետաղները լավ հաղորդիչներ։
Քանի որ ունեն ազատ էլեկտրոններ, որոնք հեշտ շարժվում են։

Ի՞նչն է պայմանավորում մետաղական փայլը։
Ազատ էլեկտրոնները արտացոլում են լույսը։

Ի՞նչ է պլաստիկությունը և ինչով է այն պայմանավորված մետաղներում։
Պլաստիկությունը նյութի հատկությունն է՝ փոխել ձևը առանց կոտրվելու։
Մետաղներում դա պայմանավորված է՝
բյուրեղավանդակում շերտերի սահքով և մետաղական կապի «ճկունությամբ»։

1. Մետաղների ընդհանուր բնութագիրը

հարցեր
[ածխածին]

Ի՞նչ տարբերություն կա ածխածնի (II) օքսիդի (CO) և ածխածնի (IV) օքսիդի (CO₂) միջև՝
ա) կառուցվածքի
բ) քիմիական հատկությունների
գ) վտանգավորության առումով։
ա)CO ունի 2 ատոմ (C≡O), գծային, կա եռակի կապ
CO₂ ունի 3 ատոմ (O=C=O), գծային, կա երկու կրկնակի կապ
բ)Երկուսի մոտ ել կովալենտային կապ է,
CO վերականգնիչ է (կարող է վերցնել թթվածին)
CO₂ թթվային օքսիդ է (ջրի հետ տալիս է թթու՝ H₂CO₃)
գ)CO շատ թունավոր է (կապվում է արյան հեմոգլոբինի հետ)
CO₂ համեմատաբար անվնաս, բայց մեծ քանակով կարող է խեղդել

2.Բացատրիր՝
ինչպիսի՞ քիմիական կապ կա CO մոլեկուլում :
CO-ում կա կովալենտ բևեռական կապ, և նաև կոորդինացիոն բաղադրիչ (C=O)

3.Լրացրու և հավասարեցրու ռեակցիան՝
ա) C + O₂ → …
բ) CO + O₂ → …
գ) CO₂ + C → …
ա)
C + O₂ = CO₂
բ)
2CO + O₂ = 2CO₂
գ)
CO₂ + C = 2CO

4.Քանի՞ մոլ CO կստացվի, եթե այրվի 24 գ ածխածին թթվածինը:
24 գ C = M(C)=12 =
n = 24 / 12 = 2 մոլ
Ռեակցիա՝
2C + O₂ = 2CO
=> 2 մոլ C = 2 մոլ CO

5.Ի՞նչ բանաձև ունի ածխաթթուն։ Ածխաթթուն ուժե՞ղ է, թե՞ թույլ թթու։Ի՞նչ գույնի է դառնում լակմուսը ածխաթթվի լուծույթում։
Բանաձև՝ H₂CO₃ Թույլ թթու է Լակմուսը դառնում է կարմիր

6.Ի՞նչ է նշանակում, որ թթուն երկհիմն է։
Նշանակում է՝ ունի 2 փոխարինվող H⁺ իոն

7. Գրիր ածխաթթվի առաջացման ռեակցիան։
CO₂ + H₂O = H₂CO₃

8. Ի՞նչ երկու տեսակի աղեր է առաջացնում ածխաթթուն։
Կարբոնատներ (Na₂CO₃)
Հիդրոկարբոնատներ (NaHCO₃)

9. Ո՞ր կարբոնատներն են ջրում լուծելի։
Լուծելի են՝
Na, K, NH₄ աղերը

10. Ի՞նչ է տեղի ունենում անլուծելի կարբոնատները տաքացնելիս։
Տաքացնելիս քայքայվում են՝ առաջացնելով օքսիդ + CO₂։

11. Ինչպե՞ս են ստացվում հիդրոկարբոնատները։
Ստացվում են CO₂-ի և հիմքերի փոխազդեցությունից․
CO₂ + NaOH — NaHCO₃

12. Ինչպիսի՞ նյութեր են առաջանում NaHCO₃-ի տաքացման ժամանակ։
2NaHCO₃ — Na₂CO₃ + CO₂ + H₂O

13. Ինչու՞ Ca(HCO₃)₂-ի քայքայումը կախված է ջերմաստիճանից։
Քայքայումը կախված է ջերմաստիճանից, որովհետև այն անկայուն է և հեշտորեն վերածվում է CaCO₃-ի։

14. Խնդիր 1
Քանի՞ մոլ ածխաթթու կստացվի, եթե 3 մոլ CO₂-ի միայն 1/3 մասն է փոխազդում ջրի հետ:
3 մոլ CO₂, միայն 1/3 —
3 × 1/3 = 1 մոլ H₂CO₃

Խնդիր 2
Տրված է ռեակցիան՝
CO₂ + H₂O ⇄ H₂CO₃Քանի՞ մոլ H₂CO₃ կստացվի, եթե ունենք 88 գ CO₂ (ենթադրելով՝ ամբողջը փոխազդում է)։
88 գ CO₂
M(CO₂)=44
n = 88 / 44 = 2 մոլ H₂CO₃

Խնդիր 3
Քանի՞ գրամ CO₂ կանջատվի 168 գ NaHCO₃ տաքացնելիս։Ռեակցիա՝
2NaHCO₃ → Na₂CO₃ + CO₂ + H₂O
168 գ NaHCO₃
M=84
n = 168 / 84 = 2 մոլ

2NaHCO₃ — 1CO₂
2 մոլ — 1 մոլ CO₂
M(CO₂)=44
44 գ CO₂

Խնդիր 4
Քանի՞ լիտր CO₂ (նորմալ պայմաններում) կստացվի 50 գ CaCO₃ քայքայվելիս։Ռեակցիա՝

2NaHCO₃ → Na₂CO₃ + CO₂ + H₂O
50 գ CaCO₃
M=100
n = 0.5 մոլ

CaCO₃ — CO₂ (1:1)
0.5 մոլ CO₂
V = 0.5 × 22.4 = 11.2 լ

Խնդիր 5
Քանի՞ գրամ Na₂CO₃ կստացվի, եթե ամբողջությամբ քայքայվի 84 գ NaHCO₃։
84 գ NaHCO₃
M=84 → 1 մոլ

2NaHCO₃ → Na₂CO₃
2 մոլ — 1 մոլ
1 մոլ — 0.5 մոլ Na₂CO₃

M(Na₂CO₃)=106
0.5 × 106 = 53 գ

Խնդիր 6
Քանի՞ մոլ CO₂ է անհրաժեշտ, որպեսզի 1 մոլ Na₂CO₃-ից ստացվի NaHCO₃։
Na₂CO₃ — NaHCO₃
1 մոլ Na₂CO₃ + 1 մոլ CO₂
1 մոլ CO₂

Ածխածնի ենթախումբ

Ոչ մետաղներ՝ ածխածնի ենթախումբ

1. Ածխածնի ենթախմբի ընդհանուր բնութագիրը: Ածխածին
2. Ածխածնի օքսիդները: Ածխաթթու և կարբոնատներ
3. Սիլիցիումը և նրա միացությունները

1. Ո՞ր տարրերն են մտնում ածխածնի ենթախմբի մեջ։
   Ածխածին (C), սիլիցիում (Si), գերմանիում (Ge), անագ (Sn), կապար (Pb)
   
2. Ո՞ր խմբին են պատկանում այս տարրերը պարբերական համակարգում։
   Պատկանում են IVA խմբին (7-րդ խումբ)
   
3. Ո՞ր տարրերն են ոչ մետաղներ, մետաղներ և կիսամետաղներ այս ենթախմբում։
   Ոչ մետաղներ՝ C, Si
   Կիսամետաղ՝ Ge
   Մետաղներ՝ Sn, Pb
   
4. Քանի՞ էլեկտրոն կա այս տարրերի արտաքին էներգիական մակարդակում։
   4 էլեկտրոն
   
5. Ի՞նչ ընդհանուր օքսիդացման աստիճաններ ունեն IVA խմբի տարրերը։
   +2 և +4 (երբեմն՝ -4)
   
6. Ո՞րն է այդ տարրերի բարձրագույն օքսիդների ընդհանուր բանաձևը։
   RO₂
   
7. Ի՞նչ բանաձև ունեն համապատասխան թթուները։
   H₂RO₃
   
8. Ինչու՞ ածխածինը և սիլիցիումը համարվում են ոչ մետաղներ, իսկ անագն ու կապարը՝ մետաղներ։
   Քանի որ խմբում ներքև իջնելիս՝
   աճում է ատոմի շառավիղը
   նվազում է էլեկտրաբացասականությունը
   մեծանում է մետաղական հատկությունը
   Ուստի C և Si-ն ոչ մետաղներ են, իսկ Sn և Pb՝ մետաղներ։
   
9. Գրիր ածխածնի բոլոր օքսիդների բանաձևերը։
   CO (ածխածնի (II) օքսիդ)
   CO₂ (ածխածնի (IV) օքսիդ)
   
10. Գրիր սիլիցիումի համապատասխան թթվի բանաձևը։
    H₄SiO₄ (կամ նաև՝ H₂SiO₃)
    
11. Որոշիր օքսիդացման աստիճանը՝ SiO₂ միացությունում։
    Si = +4
    
12. Որ տարրն է ունենալու ավելի կայուն ջրածնային միացություն՝ CH₄ թե՞ SnH₄։
    Ավելի կայուն է՝ CH₄, քանի որ վերևում գտնվող տարրերի ջրածնային միացությունները ավելի կայուն են։
    
13. Տրված նյութերից ո՞րն է երկդիմի՝ Sn(OH)₄ թե՞ H₂CO₃։
    Երկդիմի է՝ Sn(OH)₄ (կարող է հանդես գալ և՛ որպես թթու, և՛ որպես հիմք)
    
14. Քանի՞ գրամ է 2 մոլ O₂։
    M(O₂) = 32 գ/մոլ
    2 մոլ = 2 × 32 = 64 գ
    
15. Քանի՞ մոլ է 160 գ SO₂։/
    M(SO₂) = 64 գ/մոլ
    160 ÷ 64 = 2.5 մոլ
    
16. Ինչպե՞ս է փոխվում տարրերի մետաղական հատկությունը խմբում ներքև իջնելիս։
    Աճում է
    
17. Ինչու՞ RH₄ տիպի ջրածնային միացությունների կայունությունը նվազում է կարգաթվի աճման հետ։
    Քանի որ մեծանում է ատոմի շառավիղը, կապերը թուլանում են, և H կապը դառնում է անկայուն։
    
18. Ինչու՞ կապարը չի առաջացնում ջրածնային միացություն։
    Քանի որ Pb–H կապը շատ անկայուն է և էներգետիկորեն անբարենպաստ։
    
19. Ինչպե՞ս է փոխվում թթվային հատկությունը H₂RO₃ թթուների համար խմբում ներքև իջնելիս։
    Թթվային հատկությունը նվազում է
    
    

Պատրաստվել Մարտ ամսվա գնահատմանը(բանավոր)

1. Ի՞նչ տարրեր են մտնում ազոտի ենթախմբի մեջ (V խումբ)։
2. Որո՞նք են այդ տարրերի ընդհանուր հատկությունները։
3. Ինչպիսի՞ օքսիդացման աստիճաններ կարող է ունենալ ազոտը։
4. Ինչո՞ւ ազոտը համարվում է իներտ գազ սովորական պայմաններում։
5. Ի՞նչ տարբերություն կա ազոտի և ֆոսֆորի հատկությունների միջև։
6. Ի՞նչ է ամոնիակը և ինչպիսի՞ հատկություններ ունի։
7. Ի՞նչ է ազոտական թթուն (HNO₃) և որտեղ է կիրառվում։
8. Ասա ազոտո,ֆոսֆորի էլեկտրոնային բանաձևը։
9. Գրեք ամոնիակի ստացման ռեակցիայի հավասարումը։
10. Ինչպե՞ս կարելի է լաբորատորիայում ստանալ ազոտ։
11. Գրեք ազոտի և թթվածնի փոխազդեցության ռեակցիան։
12. Հաշվեք՝ քանի մոլ ամոնիակ կստացվի, եթե օգտագործենք 1 մոլ ազոտ (իդեալական պայմաններում)։
13. Ինչպիսի՞ ռեակցիա է տեղի ունենում ազոտական թթվի և մետաղների միջև
14. Ի՞նչ կարևոր կենսաբանական նշանակություն ունի ազոտը։
15. Որտե՞ղ է կիրառվում արսենը։Ինչպիսի՞ հատկություններ ունի մետաղական թե ոչ մետաղական։
16. Ինչպիսի՞ օքսիդներ են առաջացնում այս ենթախմբի տարրերը:Ասա մի քանի օրինակ:
    

1. Ի՞նչ տարրեր են մտնում ազոտի ենթախմբի մեջ (V խումբ)
Ազոտի ենթախումբ (V խումբ) են՝ ազոտ (N), ֆոսֆոր (P), արսեն (As), անտիմոն (Sb), բիսմուտ (Bi)

2. Որո՞նք են ընդհանուր հատկությունները
ունեն արտաքին շերտում 5 էլեկտրոն
կարող են ընդունել կամ տալ էլեկտրոններ
առաջացնում են միացություններ տարբեր օքսիդացման աստիճաններով
ունեն ոչ մետաղականից դեպի մետաղական հատկությունների փոփոխություն վերևից ներքև

3. Ինչպիսի՞ օքսիդացման աստիճաններ ունի ազոտը
-3, -2, -1, 0, +1, +2, +3, +4, +5

4. Ինչո՞ւ ազոտը իներտ է սովորական պայմաններում
քանի որ ունի շատ ամուր N≡N եռակի կապ, որը դժվար է քանդվում

5. Տարբերությունը ազոտի և ֆոսֆորի միջև
ազոտը գազ է և ակտիվ չէ
ֆոսֆորը պինդ է և ավելի ակտիվ
ֆոսֆորը հեշտ է միացություններ առաջացնում

6. Ի՞նչ է ամոնիակը և հատկությունները
ամոնիակը NH₃ է
գազ է սուր հոտով
լավ լուծվում է ջրում
թույլ հիմք է

7. Ի՞նչ է ազոտական թթուն (HNO₃) և կիրառումը
ուժեղ թթու է
օգտագործվում է պարարտանյութերի, պայթուցիկների արտադրությունում

8. Էլեկտրոնային բանաձևեր
ազոտ՝ 1s² 2s² 2p³
ֆոսֆոր՝ 1s² 2s² 2p⁶ 3s² 3p³

9. Ամոնիակի ստացման ռեակցիա
N₂ + 3H₂ → 2NH₃

10. Լաբորատորիայում ազոտ ստանալը
ամոնիումի աղերի քայքայումից կամ օդից թթվածինը հեռացնելով

11. Ազոտի և թթվածնի ռեակցիա
N₂ + O₂ → 2NO (բարձր ջերմաստիճանում)

12. Քանի մոլ ամոնիակ կստացվի 1 մոլ ազոտից
ստացվում է 2 մոլ NH₃

13. Ազոտական թթվի և մետաղների ռեակցիա
տեղի է ունենում օքսիդավերականգնման ռեակցիա
ստացվում են աղեր և ազոտի օքսիդներ

14. Ազոտի կենսաբանական նշանակությունը
մտնում է սպիտակուցների, ԴՆԹ-ի կազմի մեջ
կարևոր է բույսերի աճի համար

15. Արսենի կիրառումը և հատկությունները
կիրառվում է էլեկտրոնիկայում, բժշկությունում
կիսամետաղ է (ունի և մետաղական, և ոչ մետաղական հատկություններ)

16. Ինչպիսի՞ օքսիդներ են առաջացնում
առաջացնում են թթվային, ամֆոտեր և երբեմն հիմնային օքսիդներ

օրինակներ՝
N₂O₅՝ թթվային
P₂O₅՝ թթվային
As₂O₃՝ ամֆոտեր

Տնային

Ազոտի ենթախումբ
Ազոտի ենթախմբի ընդհանուր բնութագիրը
Ազոտ: Ամոնիակ: Քիմիական հավասարակշռություն
Ազոտի օքսիդները: Ազոտական թթու 

Հարցեր

1. Ո՞ր տարրերն են մտնում ազոտի ենթախմբի մեջ։
N, P, As, Sb, Bi

2.Ի՞նչ ընդհանուր բան ունեն այդ տարրերի արտաքին էլեկտրոնային կառուցվածքները։
ns²np³

3.Քանի՞ էլեկտրոն կա ազոտի ենթախմբի տարրերի արտաքին շերտում։
5

4.Պարբերական աղյուսակի ո՞ր խմբում են գտնվում ազոտի ենթախմբի տարրերը։
15-րդ (V) խումբ

5.Ո՞րն է այդ ենթախմբի ամենաթեթև տարրը։
N

6.Ինչպե՞ս են փոխվում ազոտի ենթախմբի տարրերի մետաղական հատկությունները վերևից ներքև։ Մետաղականությունը ավելանում է

7.Ի՞նչ օքսիդացման աստիճաններ են առավել բնորոշ այս ենթախմբի տարրերին։
−3, +3, +5

8.Ինչպիսի՞ հիդրիդներ են առաջացնում ազոտի ենթախմբի տարրերը։
NH₃, PH₃, AsH₃, SbH₃, BiH₃

9.Ինչպե՞ս է փոխվում ատոմային շառավիղը խմբում վերևից ներքև շարժվելիս։
Ատոմային շառավիղը ավելանում է

10.Ինչպիսի՞ օքսիդներ են առաջացնում այս ենթախմբի տարրերը
Թթվային, հիմնական և կիսաքիմիական օքսիդներ

11.Ինչպե՞ս է փոխվում ատոմների զանգվածը խմբում վերևից ներքև։
Ատոմների զանգվածը ավելանում է

12.Ինչպիսի՞ կապ են սովորաբար առաջացնում ազոտի ենթախմբի տարրերը՝ կովալենտ թե իոնային:
Կովալենտ

13.Ո՞ր տարրն է ազոտի ենթախմբում ամենաէլեկտրաբացասականը։
N

14.Ի՞նչ գազ է կազմում մթնոլորտի մեծ մասը՝։
N (78%)

15.Ի՞նչ կարևոր կենսաբանական նշանակություն ունի ազոտը։
Ամինաթթուների, նուկլեինաթթուների բաղադրիչ

16.Որտե՞ղ է կիրառվում արսենը։Ինչպիսի՞ հատկություններ ունի մետաղական թե ոչ մետաղական։
Կիսահաղորդիչ, ներկ, միջատասպան; հիմնականում անմետաղական, որոշ մետաղական հատկություններ ունի

17.Ո՞րն է ենթախմբի ամենածանր տարրը:
Bi

Լրացուցիչ

1.Ստորև բերված շարքից V ենթախմբից ատոմ պարունակող  թթուները և դասավորիր դրանք ըստ օքսիդիչ հատկությունների նվազման կարգի: Որպես պատասխան ներկայացրու
1. թթուների համարները 1)HPO3,,2)H2SO4,3)HNO3,4)HSbO3,5)HBrO4,6)H3AsO4
Թթուները՝ 1) HPO₃ 2) H₂SO₄ 3) HNO₃ 4) HSbO₃ 5) HBrO₄ 6) H₃AsO₄

2. Քո ընտրած թթուներից ամենաուժեղ օքսիդիչի
5 > 3 > 2 > 6 > 1 > 4
HBrO₄

3.6 մոլ քանակով մոլեկուլում պրոտոնների քանակը (մոլ)։
3.6 մոլ HBrO₄-ում պրոտոնների քանակը: 3.6 մոլ

2.Լրացրու ընտրելով իոնային միացությունը, հաշվի առնելով, որ ազոտը ցուցաբերում է −3 օքսիդացման աստիճան:

Նյութ	Մոլային զանգված (գ/մոլ)	Անվանում
Na₃N	83.98	Նատրիումի նիտրիդ
LiNO₃	68.95	Լիթիումի նիտրատ
NO	30.01	Ազոտի օքսիդ (I)

3.Քիմիական ռեակցիաներ

Ավարտի՛ր քիմիական ռեակցիաների հավասարումները . 

ՆՇԵԼ ՏԵՍԱԿԸ

KOH + HNO₃ → KNO₃ + H₂O

Ca(OH)₂ + SO₂ → CaSO₃ + H₂O

Fe(OH)₃ t° → Fe₂O₃ + 3 H₂O

4.Իրականացրե՛ք հետևյալ փոխարկումները՝ նշելով պայմանները. 

H2O ->H2 ->H2S 

H₂O -> H₂ + O₂ (էլեկտրոլիզ)
H₂ + S -> H₂S

Ազոտի ենթախումբ

1. Ազոտի ենթախմբի ընդհանուր բնութագիրը
2. Ազոտ: Ամոնիակ: Քիմիական հավասարակշռություն
3. Ազոտի օքսիդները: Ազոտական թթու Հարցեր

Ինչպե՞ս է փոխվում ատոմային շառավիղը ազոտի ենթախմբում վերևից ներքև։
Ատոմային շառավիղը մեծանում է, որովհետև ավելանում են էլեկտրոնային շերտերը:

Ո՞ր տարրերն են ոչ մետաղներ ազոտի ենթախմբում։
N (Ազոտ), P (Ֆոսֆոր)

Ո՞ր տարրերն են կիսամետաղներ ազոտի ենթախմբում։
As (Արսենիկ), Sb (Անտիմոն)

4. Ինչպիսի՞ հիդրիդներ են առաջացնում ազոտի ենթախմբի տարրերը։ Գրիր բանաձևերը:
   Թեթև տարրերը՝ N, P = NH₃, PH₃
   Թանկ (ծանր) տարրերը (As, Sb, Bi) = AsH₃, SbH₃, BiH₃

Ընտրիր ճիշտ պատասխանը

5. Ազոտի հիդրիդն է՝
   ա) H₂O
   բ) NH₃
   գ) CH₄
6. Ո՞րն է ազոտի օքսիդը։
   ա) NO
   բ) CO
   գ) SO₂
7. Ո՞ր տարրն է ազոտի ենթախմբից։
   ա) Cl
   բ) P
   գ) O

Լրացնել բաց թողնվածը

Ազոտի ենթախմբի տարրերը արտաքին շերտում ունեն 5 էլեկտրոն։

Ազոտի քիմիական նշանն է N ։

Ամոնիակի բանաձևն է NH₃ ։

 6-րդ խումբ (թթվածնի խումբ, խալկոգեններ)

1.Ինչպե՞ս է կոչվում 6-րդ խմբի տարրերի խումբը։
Խալկոգեններ (Chalcogens)

2.Որո՞նք են 6-րդ խմբի տարրերը։
Oxygen (O, թթվածին), Sulfur (S, ծծումբ), Selenium (Se, սելեն), Tellurium (Te, տելուր), Polonium (Po, պոլոնիում)

3.Քանի՞ վալենտ էլեկտրոն ունեն 6-րդ խմբի տարրերը։
6 վալենտ էլեկտրոն

4.Ինչպիսի՞ տարր է թթվածինը՝ մետաղ թե ոչ մետաղական  ասա էլեկտրոնային բանաձևը:
Ոչ մետաղական

5. Ասա թթվածնի էլեկտրոնային բանաձևը:
O: 1s² 2s² 2p⁴

6.Թթվածինը բնության մեջ ինչպիսի՞ վիճակներում է հանդիպում։ Ասա թթվածին պարունակող 4 բարդ նյութի բանաձև:
Գազային (O₂), հեղուկ (O₃ օզոն), ջրային լուծույթ (H₂O), միացություններ` H₂O, CO₂, SO₂, NO₂

7.Ինչո՞ւ են 6-րդ խմբի տարրերը հաճախ առաջացնում օքսիդներ։
Նրանք ունեն 6 վալենտ էլեկտրոն — հեշտությամբ կազմում են կապեր O-տարրերի հետ՝ լրացնելու դրսի շերտը — առաջանում են օքսիդներ։

8.Գրիր ծծմբի հնարավոր օքսիդները։
SO₂, SO₃

9.Ո՞րն է թթվածնի քիմիական նշանը և հարաբերական ատոմային և մոլեկուլային զանգվածը։
Քիմ. նշան: O

Ատոմային զանգված: 16 g/mol

Մոլեկուլային զանգված (O₂): 32 g/mol

10. Ինչպիսի՞ կապ է առաջանում թթվածնի և ջրածնի միջև։
Կովալենտի, փեղկավոր կապ — H₂O

11. Օրինակ բեր 6-րդ խմբի տարր պարունակող միացությանների:
H₂O, H₂S, SO₂, SO₃, SeO₂

7-րդ խումբ (հալոգեններ)

1.Ինչպե՞ս է կոչվում 7-րդ խմբի տարրերի խումբը։
Հալոգեններ (Halogens)

2.Թվիր 7-րդ խմբի տարրերը։
F (Ֆտոր), Cl (Քլոր), Br (Բրոմ), I (Յոդ), At (Աստատ)

3.Ինչո՞ւ են հալոգենները կոչվում «աղ առաջացնող»։
Նրանք մետաղների հետ հակազդելիս առաջացնում են աղեր (օր. NaCl)

4.Քանի՞ վալենտ էլեկտրոն ունեն հալոգենները։
7 վալենտ էլեկտրոն

5.Ինչպիսի՞ տարրեր են հալոգենները՝ մետաղներ, թե ոչ մետաղներ։Ծ
Ոչ մետաղներ (բացի Աստատը, որը ավելի մետաղական է)

6.Ո՞ր հալոգենն է գազային վիճակում սենյակային ջերմաստիճանում։
Ֆտոր (F₂) և Քլոր (Cl₂)

7.Ինչպիսի՞ միացություններ են առաջացնում հալոգենները մետաղների հետ։
Ալկալական և սինթետիկ աղեր (օր. NaCl, KBr)

8.Գրիր նատրիումի և քլորի միջև առաջացող միացության բանաձևը։
NaCl

9.Ինչպե՞ս է փոխվում հալոգենների ակտիվությունը խմբում վերևից ներքև։
Վերև — ներքևի ուղղությամբ ակտիվությունը կնվազում է (F ամենաակտիվն է, At ամենաքիչ ակտիվը)

10.Օրինակ բեր մի քանի բարդ նյութեր, որոնք պարունակում է հալոգեն:
NaCl (նատրիումի քլորիդ), KBr (կալիումի բրոմիդ), CCl₄ (քարբոն տետրաքլորիդ), HF (հիդրոգեն ֆտորիդ)

Այսօր մենք քիմիայի դասին ծանոթացանք թթվածնին։ Մենք վերցրե կաղնուի ապիկոնացուց՝ KMnO4, մի քանի գրպ զուտեղիք առիթի մեջ, գազատար խողովակի մի ծայրը պլանշեցինք այդ առիթը, իսկ մյուս ծայրը դրեցինք մեր ուրիշ առիթի մեջ, վառեցինք առաժին առիթը, և զգուշորեն պլանշեցինք մյուս առիթը, որ թթվածինըMidիչ դրվի չզա: Ստուգելու համար պարսիցը վառեցինք, նկատեցինք որ կափը մա, այդ պարսիցը մղվեց թթվածնով առիթի մեջ և այն էլ վառվեց, արդյունքում մենք նկատեցինք, որ ստացվել է:

Առաջադրանքներ

Առաջադրանք 1.

1. Թթվածնի ենթախմբի տարրերը կոչվում են թթվածնային տարրեր (O, S, Se, Te, Po)։
2. Թթվածնի ենթախմբի ընդհանուր վալենտ էլեկտրոնների թիվը՝ 6։
3. Թթվածինը բնության մեջ հանդիպում է հիմնականում մոլեկուլային O₂ վիճակում։
4. Թթվածնի քիմիական նշանն է O։

Առաջադրանք 2. Ընտրիր ճիշտ պատասխանը

Ո՞ր տարրերն են պատկանում թթվածնի ենթախմբին ասա անունները

ա) O-Oxygen (թթվածին), S-Sulfur (ծծումբ) , Se-Selenium (սելեն), Te-Tellurium (տելուր)
բ) N, P, As
գ) F, Cl, Br
դ) C, Si, Ge

Առաջադրանք 3. Ճիշտ է, թե սխալ

Նշիր՝ Ճիշտ է (Ճ) թե Սխալ (Ս).

1. Թթվածինը գազ է սենյակային ջերմաստիճանում։Ճիշտ է
2. Թթվածնի ենթախմբի բոլոր տարրերը մետաղներ են։ Սխալ է
3. Թթվածինը մասնակցում է այրման ռեակցիաներին։Ճիշտ է
4. Ծծումբը թթվածնի ենթախմբի տարր է։Ճիշտ է

Առաջադրանք 4. Գրիր ռեակցիայի հավասարումը

1.Մագնեզիումի այրումը թթվածնում
2Mg+O₂=2MgO

2.Ծծմբի այրումը թթվածնում
S+O₂=SO₂

(գրիր հավասարեցված ռեակցիաները)

Առաջադրանք 5. 

Լրացրու աղյուսակը.

Հատկություն	Թթվածին (O)	Ծծումբ (S)
Ֆիզիկական վիճակ	Գազ	Կ pev շոշափելի կամ պինդ
Գույն	Անգույն, անբացահայտ	Սոխի դեղին կամ մոխրագույն
Քիմիական ակտիվություն	Բարձր	Միջին

Բարդ(միջին)

Հաշվի՛ր 2 մոլ H₂O նյութի զանգվածը
Մոլեկուլային զանգվածը՝ H₂O = 18 գ/մոլ
2 mol⋅18 g/mol=36 g

Որքա՞ն մոլ է պարունակում 48 գ O₂ գազը
Մոլեկուլային զանգվածը՝ O₂ = 32 գ/մոլ
n=48/32​=1.5 mol

Որքա՞ն մոլ է կազմում 11.2 լ O₂ գազը (ն.պ.)
Նորմալ պայմաններում 1 մոլ գազ = 22.4 լ
n=11.2/22.4​=0.5 mol

Որքա՞ն ծավալ է զբաղեցնում 16 գ O₂ գազը (ն.պ.)
V=n⋅22.4=16/32​⋅22.4=11.2 լ

Բարդ

1.Թթվածնի ենթախմբի տարրերի ոչմետաղական հատկությունները թուլանում, իսկ մետաղական հատկություններն ուժեղանում են: Ինչպես դա կբացատրեք: 
Դա բացատրվում է, որ վերևի տարրերը (O, S) փոքր են, ավելի ուժեղ ոչմետաղներ,
Եւ ներքևի տարրերը (Te, Po) մեծ, էլեկտրոնները թուլ են կապվում — ավելի մետաղական հատկություն ունեն։

2. Ներկայացրեք O, S և տարրերի լրիվ էլեկտրոնային բանաձևերը և էլեկտրոնաբջջային սխեմաները: Ինչո՞ւ են VI խմբի գլխավոր ենթախմբերի տարրերը կոչվում p–տարրեր: 
O: 1s² 2s² 2p⁴
S: [Ne] 3s² 3p⁴
VI խմբի գլխավոր ենթախմբի տարրերը կոչվում են p-տարրեր, քանի որ իրենց եզրափակիչ էլեկտրոնները գտնվում են p-պահոցներում։

3. Թթվածինը չի փոխազդում՝ ստորև բերված ոչմետաղական հետևյալ պարզ նյութի հետ. 1. ալմաստ 2. գրաֆիտ 3. ֆոսֆոր 4. քլոր
Ալմաստ, գրաֆիտ (C տարբեր ձևեր), ֆոսֆոր, քլոր — սղորեն, ակտիվորեն չի փոխազդում միայն ալմաստի հետ, բայց կարող է որոշակի պայմաններում փոխազդել քլորի հետ։

4.Ամբողջացրե՛ք ստորև բերված հավասարումը րեն դնելով
քիմիական միացության բանաձևը. 2*+ 502 = 4CO₂ + 2H₂O                                                                    
2* + 5O₂ = 4CO₂ + 2H₂O
(Ահա բանաձևը լրացված՝ CO₂ և H₂O)

5. Ի՞նչ ծավալով թթվածին է ստացվել 19,75 գ կալիումի պերմանգա նատի տաքացումից, եթե վերջինս քայքայվել է 80 %-ով։
Կալիումի պերմանգանատը: KMnO₄, մոլեկուլային զանգված = 158 g/mol

Քայքայման 80% = 19,75 * 0.8 = 15.8 գ KMnO₄ օգտագործվել է

Թթվածնի հարաբերակցությունը՝ 2 KMnO₄ = K₂MnO₄ + MnO₂ + O₂

2 մոլ KMnO₄ = 1 մոլ O₂

Հաշվարկելով մոլերը և ծավալը՝ ստանում ենք մոտ 1.41 լ O₂ (ն.պ.)

Նախագծային աշխատանք
Թեմա՝ Հալոգենների և դրանց միացությունների կիրառությունն ու կենսաբանական դերը

Ներածություն

Հալոգենները քիմիական տարրերի խումբ են, որոնք գտնվում են պարբերական համակարգի 17-րդ խմբում։ Դրանք շատ ակտիվ են և բնության մեջ հիմնականում հանդիպում են միացությունների ձևով։ Հալոգենները կարևոր դեր ունեն թե՛ արդյունաբերության, թե՛ բժշկության և թե՛ կենդանի օրգանիզմների համար։

Հալոգենների խումբը

Հալոգեններին են պատկանում՝

Ֆտոր (F)

Քլոր (Cl)

Բրոմ (Br)

Յոդ (I)

Ասատ (At)

Հալոգենների ընդհանուր հատկությունները

Հալոգենները ունեն սուր հոտ, թունավոր են ազատ վիճակում և հեշտությամբ միանում են մետաղների ու ոչ մետաղների հետ։ Դրանք հաճախ օգտագործվում են աղերի, թթուների և այլ կարևոր նյութերի ստացման համար։

Հալոգենների կիրառությունը
Ֆտոր և նրա միացությունները

Ֆտորը օգտագործվում է ատամնաբուժության մեջ (ատամի մածուկներ), քանի որ ամրացնում է ատամների էմալը։ Ֆտորիդները կիրառվում են նաև մետաղների մշակման և քիմիական արդյունաբերության մեջ։

Քլոր և նրա միացությունները

Քլորը լայնորեն կիրառվում է ջրի ախտահանման համար։ Քլորի միացությունները օգտագործվում են սպիտակեցնող նյութերում, պլաստմասսաների արտադրությունում և բժշկության մեջ։

Բրոմ և նրա միացությունները

Բրոմը օգտագործվում է լուսանկարչության մեջ, ինչպես նաև որոշ դեղերի և հանգստացնող նյութերի արտադրությունում։

Յոդ և նրա միացությունները

Յոդը կարևոր է բժշկության մեջ՝ վերքերի ախտահանման համար։ Այն օգտագործվում է նաև աղի յոդացման ժամանակ՝ մարդու առողջությունը պահպանելու նպատակով։

Հալոգենների կենսաբանական դերը
Յոդի դերը մարդու օրգանիզմում

Յոդը անհրաժեշտ է վահանաձև գեղձի ճիշտ աշխատանքի համար։ Յոդի պակասը կարող է առաջացնել հիվանդություններ, օրինակ՝ խպիպ։

Քլորի դերը

Քլորը մասնակցում է մարսողական գործընթացներին և օրգանիզմի ջրային հավասարակշռության պահպանմանը։

Ֆտորի դերը

Ֆտորը փոքր քանակներով օգտակար է ատամների և ոսկորների համար, բայց մեծ քանակներով կարող է վնասակար լինել։

Վտանգներն ու անվտանգության կանոնները

Հալոգենները ազատ վիճակում թունավոր են, ուստի դրանց հետ աշխատելիս անհրաժեշտ է պահպանել անվտանգության կանոնները։ Օգտագործվում են հատուկ պաշտպանիչ միջոցներ։

Եզրակացություն

Հալոգենները կարևոր դեր ունեն մարդու կյանքում և բնության մեջ։ Դրանց ճիշտ և վերահսկված օգտագործումը մեծ օգուտ է տալիս բժշկությանը, արդյունաբերությանը և առողջությանը։

Օգտագործված գրականություն

Դասագրքեր քիմիայի (8-9-րդ դասարան) Կրթական կայքեր