Ատոմային էներգիան և բնապահպանական խնդիրները

Մասնակիցներ

9-րդ դասարանի սովորողներ՝ Շուշան Մանվելյան, Ֆիալակա Մանուկյան

---

Ներածություն

20-րդ դարում մարդկությունը սովորեց օգտագործել ատոմային էներգիան։ Այն դարձավ հզոր էներգիայի աղբյուր և լայնորեն կիրառվեց էլեկտրաէներգիայի արտադրության մեջ։ Ատոմակայանները հնարավորություն են տալիս ստանալ մեծ քանակությամբ էներգիա՝ քիչ վառելիք օգտագործելով։ Սակայն ատոմային էներգիայի օգտագործումը կապված է նաև մեծ վտանգների հետ։ Միջուկային վթարները կարող են լուրջ վնաս հասցնել մարդկանց առողջությանը և բնությանը։

Այս նախագծի նպատակն է ուսումնասիրել ատոմային էներգիայի առավելություններն ու վտանգները, ինչպես նաև վերլուծել դրա ազդեցությունը շրջակա միջավայրի վրա։

---

Կա՞ արդյոք խաղաղ ատոմի վտանգ

«Խաղաղ ատոմ» արտահայտությունը վերաբերում է ատոմային էներգիայի խաղաղ օգտագործմանը՝ էլեկտրաէներգիա արտադրելու, բժշկության և գիտության մեջ կիրառելու նպատակով։ Սակայն նույնիսկ խաղաղ նպատակներով օգտագործվող միջուկային էներգիան ամբողջովին անվտանգ չէ։

Ատոմակայաններում օգտագործվող նյութերը ճառագայթաակտիվ են։ Եթե տեղի ունենա տեխնիկական խափանում, մարդկային սխալ կամ բնական աղետ, կարող է առաջանալ ճառագայթման արտահոսք։ Այդպիսի դեպքերում վտանգվում են մարդկանց կյանքը, կենդանական և բուսական աշխարհը, աղտոտվում են օդը, ջուրը և հողը։

Բացի այդ, կարևոր խնդիր է միջուկային թափոնների պահպանումը։ Դրանք երկար տարիներ մնում են վտանգավոր և պահանջում են հատուկ պայմաններ։

Ուստի կարելի է եզրակացնել, որ «խաղաղ ատոմը» օգտակար է, սակայն դրա օգտագործումը պահանջում է խիստ վերահսկողություն և անվտանգության բարձր մակարդակ։

---

Արդյո՞ք միջուկային էներգիան վտանգավոր է

Միջուկային էներգիան միաժամանակ և՛ օգտակար է, և՛ վտանգավոր։ Այն ունի մի շարք առավելություններ․

• արտադրում է մեծ քանակությամբ էներգիա,
• նվազեցնում է ածուխի և նավթի օգտագործումը,
• մթնոլորտ քիչ ածխաթթու գազ է արտանետում։

Սակայն կան նաև վտանգներ․

• հնարավոր են վթարներ,
• առաջանում են վտանգավոր թափոններ,
• ճառագայթումը վնասում է առողջությանը,
• աղտոտվում է բնությունը։

Եթե ատոմակայանները ճիշտ են կառուցվում և վերահսկվում, վտանգը նվազում է, բայց ամբողջովին չի վերանում։

---

ԱԷԿ-ի շրջակա միջավայրի աղտոտումը

Ատոմային էլեկտրակայանները կարող են ազդեցություն ունենալ շրջակա միջավայրի վրա։ Վտանգավոր են հատկապես ճառագայթաակտիվ նյութերի արտահոսքերը և թափոնները։

ԱԷԿ-ները կարող են՝

• աղտոտել ջրային ռեսուրսները,
• վնասել հողը,
• ազդել կենդանիների և բույսերի վրա,
• բարձրացնել հիվանդությունների տարածման հավանականությունը։

Ճառագայթումը հատկապես վտանգավոր է, որովհետև այն հնարավոր չէ տեսնել կամ զգալ անմիջապես։ Այն կարող է տարիներ անց ազդել մարդու առողջության վրա՝ առաջացնելով ծանր հիվանդություններ։

Այդ պատճառով բոլոր երկրներում ատոմակայանների նկատմամբ կիրառվում են անվտանգության խիստ կանոններ։

---

Չեռնոբիլի աղետի հետևանքները

1986 թվականի ապրիլի 26-ին տեղի ունեցավ մարդկության պատմության ամենախոշոր միջուկային վթարներից մեկը՝ Չեռնոբիլի աղետ-ը։

Վթարը տեղի ունեցավ Չեռնոբիլի ատոմակայան-ում։ Պայթյունի հետևանքով մթնոլորտ արտանետվեցին մեծ քանակությամբ ճառագայթաակտիվ նյութեր։

Աղետի հետևանքները շատ ծանր էին․

• հազարավոր մարդիկ տուժեցին ճառագայթումից,
• բազմաթիվ մարդիկ մահացան,
• մեծ տարածքներ դարձան բնակության համար վտանգավոր,
• վնասվեցին անտառները, կենդանիներն ու հողերը,
• երկար տարիներ մարդիկ շարունակում էին զգալ աղետի ազդեցությունը։

Չեռնոբիլի աղետը ցույց տվեց, թե որքան վտանգավոր կարող են լինել միջուկային վթարները և որքան կարևոր է անվտանգության կանոնների պահպանումը։

---

Եզրակացություն

Ատոմային էներգիան մարդկությանը տալիս է մեծ հնարավորություններ, սակայն այն պահանջում է մեծ պատասխանատվություն։ Միջուկային էներգիան կարող է օգտակար լինել տնտեսության և գիտության զարգացման համար, բայց ցանկացած սխալ կարող է հանգեցնել աղետալի հետևանքների։

Ուստի անհրաժեշտ է․

• պահպանել անվտանգության կանոնները,
• զարգացնել անվտանգ տեխնոլոգիաներ,
• վերահսկել ճառագայթաակտիվ թափոնները,
• հոգ տանել բնության և մարդու առողջության մասին։

Մարդկությունը պետք է օգտագործի ատոմային էներգիան խելամիտ և պատասխանատու ձևով։

Դասի հղումը

Դիտել տեսանյութը

Պատասխանել հարցերին

1.Ի՞նչ ընդհանուր գծերով են բնութագրվում Վայոց ձորի և Տավուշի մարզերը:

Վայոց ձորի մարզը և Տավուշի մարզ-ը երկուսն էլ լեռնային մարզեր են։ Երկու մարզերում էլ զարգացած են գյուղատնտեսությունը, անասնապահությունը և զբոսաշրջությունը։ Երկուսն էլ հարուստ են բնական գեղեցիկ լանդշաֆտներով, հանքային ջրերով և անտառային տարածքներով։

2. Տվե’ք 2 մարզերի աշխարհագրական դիրքի համեմատական բնութագիրը:

Վայոց ձորի մարզը գտնվում է Հայաստանի հարավ-արևելքում և սահմանակից է Ադրբեջան-ին։ Այն ունի լեռնային մակերևույթ և համեմատաբար չոր կլիմա։
Տավուշի մարզ-ը գտնվում է Հայաստանի հյուսիս-արևելքում, սահմանակից է Վրաստան-ին և Ադրբեջան-ին։ Այստեղ կլիման ավելի խոնավ է, տարածված են անտառները և գետերը։

3.Որո՞նք են Վայոց ձորի և Տավուշի մարզերի բնակչության տեղաբաշխման և տարաբնակեցման առանձնահատկությունները:

Վայոց ձորի մարզում բնակչությունը քիչ է և հիմնականում բնակվում է գետահովիտներում ու քաղաքներում։ Ամենախոշոր քաղաքը Եղեգնաձոր-ն է։
Տավուշի մարզ-ում բնակչությունը հիմնականում կենտրոնացած է անտառային և գետահովտային բնակավայրերում։ Խոշոր քաղաքներն են Իջևան-ը և Դիլիջան-ը։ Երկու մարզերում էլ լեռնային տարածքներում բնակչությունը սակավ է։

4.Նշե’լ երկու մարզերի տնտեսական զարգացման հնարավորություններն ու հեռանկարները:

Վայոց ձորի մարզի զարգացման հիմնական հնարավորություններն են գինեգործությունը, գյուղատնտեսությունը, հանքային ջրերի օգտագործումը և զբոսաշրջությունը։
Տավուշի մարզ-ում զարգացման հեռանկար ունեն անտառային տնտեսությունը, գյուղատնտեսությունը, մեղվաբուծությունը և զբոսաշրջությունը։ Հատկապես մեծ նշանակություն ունի հանգստյան և առողջարանային զբոսաշրջությունը։

1. Քանի՞ բնական թիվ կա 3 և 18 թվերի միջև:
   1) 13
   2) 14
   3) 15
   4) 16
2. Գտնել 60 թվի պարզ բաժանարարների քանակը։
   1) 12
   2) 6
   3) 4
   4) 3
3. Քանի՞ գրամ է կազմում 3/5 կգ-ը:
   1) 75
   2) 60
   3) 600
   4) 750
4. Գտնել 2, 5, 2, 1, 5, 2, 8, 2, 9 տվյալների մոդը:
   1) 9
   2) 2
   3) 1
   4) 4
5. Մի գյուղացին այգուց հավաքեց 1500 կգ խնձոր, իսկ մյուսը՝ նրա 30 %-ը: Քանի՞ կգ խնձոր հավաքեց երկրորդ գյուղացին:
   1) 600
   2) 450
   3) 1050
   4) 500
6. Գտնել 5x³ — 3x² + 2 բազմանդամը x — 1 երկանդամի վրա բաժանումից ստացված մնացորդը:
   1) 2
   2) -4
   3) 4
   4) -2
7. m³ — 5m² — 4m + 20 արտահայտությունը վերլուծել արտադրիչների:
   1) (m — 2)(m — 2)(m + 5)
   2) (m — 2)(m + 2)(m — 5)
   3) (m — 2)(m + 2)(m + 5)
   4) (m — 2)(m — 2)(m — 5)
8. Գտնել x-ի արժեքը, եթե {x; 1; -5} ⋂ {2; 0; — 5; 3} = {- 5; 2}:
   1) 0
   2) 1
   3) 2
   4) 3
9. y = 3x + 1 գծային ֆունկցիայի վերաբերյալ ո՞ր պնդումն է ճիշտ:
   1) y = 3x + 1 հավասարումով տրված ուղղի անկյունային գործակիցը 1-ն է:
   2) Ֆունկցիայի գրաֆիկը զուգահեռ է y = 3x ուղղին:
   3) Ֆունկցիայի գրաֆիկն անցնում է II և IV քառորդներով։
   4) Ֆունկցիայի գրաֆիկն օրդինատների առանցքը հատում է (1;0) կետում։
10. Գտնել y = (x — 2)² + 1 պարաբոլի գագաթի կոորդինատները:
    1) (-2;-1)
    2) (2;-1)
    3) (-2; 1)
    4)(2; 1)
11. Գրել բերված տեսքի քառակուսային հավասարումը, եթե հայտնի է, որ -2 և 3 թվերը նրա արմատներն են:
    1) x² — x + 6 = 0
    2) x² + x — 6 = 0
    3) x² — x — 6 = 0
    4) x² + x + 6 = 0
12. Գտնել 1, 8, 6, 4, 2, 5 տվյալների լայնքը:
    1) 1
    2) 8
    3) 4,5
    4) 7
    13-15. Գտնել արտահայտության արժեքը.
13. (5/6 — 3/10) : 4/3
    1) 1/5
    2) 16/45
    3) 2/5
    4)4/45
14. (2 ∙ 3²⁰ — 5 ∙ 3¹⁹ )/9⁹
    1) 1
    2) 9
    3) 6
    4) 3
15. (a — 2)(a + 2) — (a — 2)² , եթե a = 1
    1) 4
    2) -4
    3) 1
    4) -1
    16-18. Հավասարումներ և անհավասարումներ
16. Գտնել 3x — 4 ≤ 11 անհավասարման լուծումների բազմությունը:
    1) (-∞; 5]
    2) (-∞; 7]
    3) (-∞; 15]
    4) (-∞; 2ամբ1/3)
17. Գտնել |x — 3| = 1 հավասարման արմատները:
    1) {-2; 4}
    2) {-4; 2}
    3) {2; 4}
    4) {-4;-2}
18. Լուծել x² — 2x — 15 > 0 անհավասարումը:
    1) (-3; 5)
    2) (-∞; -3) U (5; +∞)
    3) (-5; 3)
    4) (-∞; -5) U (3; +∞)
    19-20. Պրոգրեսիա
19. Գտնել {a_n} թվաբանական պրոգրեսիայի տարբերությունը, եթե a₁₀ — a₇ = 9
    3
    
20. Տրված են երկրաչափական պրոգրեսիայի իրար հաջորդող անդամներ 5; x; 45: Գտնել x-ը, եթե x > 0:
    21-22. Երկու բնակավայրերի միջև եղած հեռավորությունը 50 կմ է։ Այդ վայրերից միաժամանակ իրար հանդեպ դուրս եկան մոտոցիկլավարն ու հեծանվորդը և հանդիպեցին բնակավայրերից մեկից 10 կմ հեռավորության վրա: Ընդ որում մոտոցիկլավարի արագությունը 30 կմ/ժ-ով մեծ է հեծանվորդի արագությունից:
    225
    
21. Գտնել հեծանվորդի արագությունը:
    10 կմ/ժ
    
22. Քանի՞ ժամ հետո նրանք հանդիպեցին:
    1ժամ
    
    23-25. A, B, C, D կետերը գտնվում են մի ուղղու վրա, ընդ որում AB = CD = 12սմ, AC = 2CB, C∈AB հատվածին, B∈AD հատվածին:
23. Գտնել AD հատվածի երկարությունը:
    28 սմ
    
24. Գտնել AC և CB հատվածների երկարությունների տարբերությունը:
    4 սմ
    
25. Գտնել AB և CD հատվածների միջնակետերի հեռավորությունը:
    16 սմ
    
    26-27. Կոորդինատներ և վեկտորներ:
26. A(-2; 3), B(-5; -3), C(-1; 1), D(-3; 2) կետերից որո՞նք են ընկած (x + 5)² + (y — 1)² = 16 հավասարումով տրված շրջանագծի վրա:
    5
    
27. Գտնել AB վեկտորի կոորդինատները, եթե A(1; 0), B(5; -4):
    (4,−4)
    
    28-30. Նույն կետից տարված շրջանագծի շոշափողը 20 սմ է, իսկ շրջանագծի կենտրոնով անցնող հատողը՝ 40 սմ:
28. Գտնել շրջանագծի շառավղի երկարությունը:
    15 սմ
    
29. Գտնել շրջանագծի երկարությունը:
    30π
    
30. Գտնել շրջանի մակերեսը:
    225π
    
    31-32. Շեղանկյան մակերեսը 216 սմ² է, իսկ անկյունագծերից մեկը`18 սմ:
31. Գտնել շեղանկյան կողմի երկարությունը:
    15սմ
    
32. Գտնել շեղանկյան բարձրության երկարությունը:
    14,4սմ
    
    33-34. Երկու ներկարար միասին կարող են սրահի պատերը ներկել 60 ժամում: Հայտնի է, որ նրանցից առաջինին դրա համար կպահանջվի 22 ժամ ավելի, քան երկրորդին:
33. Առաջին ներկարարն առանձին քանի՞ ժամում կարող է կատարել ամբողջ աշխատանքը:
    110ժամ
    
34. Առաջին ներկարարը քանի՞ անգամ է դանդաղ աշխատում երկրորդ ներկարարից:
    1,25
    
35. Գտնել a-ի բոլոր արժեքները, որոնց դեպքում x² + x + a² = 0 հավասարման արմատների արտադրյալը հավասար է 4-ի:
    a=2 և a=−2

Հարցեր և առաջադրանքներ

1. Ինչպիսի՞ն են ատոմների և միջուկների բնութագրական չափերը:
Ատոմի չափը մոտ 10^-10 մ է, իսկ միջուկինը՝ մոտ 10^-15 մ։

2. Ի՞նչ կառուցվածք ունի միջուկը:
Միջուկը կազմված է պրոտոններից և նեյտրոններից, որոնք միասին կոչվում են նուկլոններ։

3. Նշեք պրոտոնի և նեյտրոնի բնութագրերը:
Պրոտոն՝ դրական լիցք ունեցող մասնիկ է, լիցքը +e, զանգվածը մոտ 1 զամ։ Նեյտրոն՝ էլեկտրաչեզոք մասնիկ է, զանգվածը մոտ 1 զամ։

4. Որքա՞ն է միջուկում պրոտոնների թիվը:
Միջուկում պրոտոնների թիվը հավասար է տարրի կարգաթվին։

5. Ո՞ր մեծությունն են անվանում միջուկի զանգվածային թիվ:
Միջուկի զանգվածային թիվ են անվանում միջուկում պրոտոնների և նեյտրոնների ընդհանուր թիվը։

6. Որքա՞ն է միջուկում նեյտրոնների թիվը:
Նեյտրոնների թիվը հավասար է զանգվածային թվի և պրոտոնների թվի տարբերությանը։
N=A−Z

7. Ի՞նչ է 1 զամ-ը:
1 զամ-ը (զանգվածի ատոմային միավոր) հավասար է ածխածնի ¹²C ատոմի զանգվածի 1/12 մասին։

$$1\ \text{զամ} \approx 1.66 \times 10^{-27}\ \text{կգ}$$

8. Օգտվելով Մենդելեևի քիմիական տարրերի աղյուսակից՝ որոշեք ոսկու ատոմի զանգ վածը՝ կիլոգրամով:
Ոսկու հարաբերական ատոմային զանգվածը մոտ 197 է։
m=197*1.66*10^-27 kg
m≈3.27*10^-25 կգ

9. Ի՞նչ է իզոտոպը: Ջրածնի ի՞նչ իզոտոպներ գիտեր:
Իզոտոպները նույն տարրի ատոմներն են, որոնք ունեն նույն պրոտոնների թիվը, բայց տարբեր նեյտրոնների թիվ։
Ջրածնի իզոտոպներն են՝
տրիտիում։
պրոտիում,
դեյտերիում,

10. Ինչու՞ պրոտոնների միջև գործող վանողության ուժերը չեն կարող քանդել միջուկը:
Պրոտոնների միջև գործող վանողության ուժերը չեն քանդում միջուկը, որովհետև միջուկում գործում են շատ ուժեղ միջուկային ձգող ուժեր։

11. Ինչպե՞ս են հարաբերակցում նույն հեռավորությամբ երկու պրոտոնների միջև գործող կուլոնյան և միջուկային ուժերը:
Նույն հեռավորության դեպքում միջուկային ուժերը շատ ավելի մեծ են, քան կուլոնյան ուժերը։

12 Ինչպե՞ս են հարաբերակցում երկու պրոտոնի և երկու նեյտրոնի միջուկային փոխազդեցության ուժերը: Իսկ նեյտրոնի և պրոտոնի միջև գործող ուժե՞րը:
Երկու պրոտոնների և երկու նեյտրոնների միջև գործող միջուկային ուժերը գրեթե հավասար են։ Նեյտրոնի և պրոտոնի միջև գործող միջուկային ուժերն էլ նույն բնույթի և մոտավորապես նույն մեծության են։

Դասի հղումը

Դիտել տեսանյութը Սյունիք

Պատասխանել հարցերին

1.Ի՞նչ է բնորոշ Սյունիքի մարզի աշխարհագրական դիրքի ,մակերեւույթի և գետային ցանցի համար:
Սյունիքի մարզը գտնվում է Հայաստանի հարավում և սահմանակից է Իրան-ին ու Ադրբեջան-ին։ Մարզի աշխարհագրական դիրքը ռազմավարական կարևոր նշանակություն ունի։ Մակերևույթը հիմնականում լեռնային է, կտրտված և դժվարանցանելի։ Այստեղ կան բարձր լեռնաշղթաներ, խոր կիրճեր և հովիտներ։ Գետային ցանցը խիտ է․ հիմնական գետը Որոտան գետ-ն է, ինչպես նաև մարզով հոսում է Ողջի գետ-ը։

2.Նշե’լ մարզի տարածքի վերընթաց լանդշաֆտային գոտիները:
Սյունիքի մարզ-ում առանձնանում են հետևյալ վերընթաց լանդշաֆտային գոտիները․
կիսաանապատային, լեռնատափաստանային, անտառային, մերձալպյան, ալպյան գոտիներ։

3.Բնութագրե’լ մարզի բնակչության տեղաբաշխումը և տարաբնակեցումը:
Սյունիքի մարզ-ում բնակչությունը հիմնականում տեղաբաշխված է գետահովիտներում և քաղաքային բնակավայրերում։ Ամենախոշոր քաղաքներն են Կապան-ը և Գորիս-ը։ Լեռնային և դժվարամատչելի շրջաններում բնակչությունը սակավ է։ Բնակիչները հիմնականում զբաղվում են հանքարդյունաբերությամբ, գյուղատնտեսությամբ և անասնապահությամբ։

1)1
2)1
3)1
4)1
5)2
6)4
7)2
8)1
9)3

10)1
11)4
12)2
13)2
14)3
15)3
16)1

18)3
19)6
20)70
21)50
22)25

1)C կետը AB հատվածի կետ է, ընդ որում՝ AC : CB = 3 : 5 :Գտեք AB հատվածի երկարությունը, եթե AC = 15:
40

2)Հավասարասրուն սեղանի սրունքը հավասար է փոքր հիմքին և մեծ հիմքից փոքր է 6 անգամ։ Գտե՛ք սեղանի մեծ հիմքը, եթե պարագիծը 54 է:
18

3)Տրված են A(-4; 0), B(4; 4) և C(2; –8) կետերը:
Գտեք AB հատվածի միջնակետի կոորդինատները։
(0;2)
Գտեք AB և AC վեկտորների սկալյար արտադրյալը։
-40

4)Ուղղանկյուն եռանկյան էջերն են՝ 7 և 24:
Գտե՛ք եռանկյան պարագիծը:
56
Գտե՛ք եռանկյան ներքնաձիգին տարված միջնագծի երկարությունը։
12,5
Գտե՛ք եռանկյանը ներգծված շրջանագծի շառավիղը:
3

5)O-ն C ուղիղ անկյունով ABC ուղղանկյուն եռանկյանը ներգծված
շրջանագծի կենտրոնն է, և AC = 3, BC = 4 :
Գտե՛ք AOB անկյան աստիճանային չափը:
135°
Գտե՛ք AOB եռանկյան մակերեսը:
3

6)Գտե՛ք 8; 10; 14 երկարությամբ կողմերով եռանկյան ամենամեծ կողմին տարած միջնագիծը։

2√37​

Կոտայքի մարզ և Շիրակի մարզ

Դասի հղումը

Դիտե’լ տեսանյութը Կոտայքի մարզ

Դիտե’լ տեսանյութը Շիրակի մարզ

Պատասխանել հարցերին

1.Բնութագրե’լ Կոտայքի մարզի աշխարհագրական դիրքը:
Կոտայքի մարզը գտնվում է Հայաստանի կենտրոնական մասում։ Այն սահմանակից է Երևան-ին, ինչը նպաստում է տնտեսական և տրանսպորտային կապերի զարգացմանը։ Մարզի տարածքով անցնում են կարևոր ավտոճանապարհներ։ Կոտայքը լեռնային մարզ է, որտեղ կան գետեր, կիրճեր և անտառապատ տարածքներ։

2.Որո՞նք են մարզի գլխավոր բնական ռեսուրսները:
Կոտայքի մարզի գլխավոր բնական ռեսուրսներն են շինանյութերը՝ տուֆը, բազալտը, մարմարը և այլ օգտակար հանածոները։ Մարզը հարուստ է նաև ջրային պաշարներով, հանքային ջրերով և անտառներով։ Զարգացած են նաև հանգստի և զբոսաշրջության ռեսուրսները։

3.Ի՞նչ գիտենք մարզի բնակչության մասին:
Կոտայքի մարզի բնակչությունը հիմնականում բնակվում է քաղաքներում և խոշոր գյուղերում։ Ամենախոշոր քաղաքը Հրազդան-ն է։ Բնակչությունը զբաղվում է արդյունաբերությամբ, գյուղատնտեսությամբ, առևտրով և զբոսաշրջությամբ։

4.Բնութագրե’լ Շիրակի մարզի աշխարհագրական դիրքը:
Շիրակի մարզը գտնվում է Հայաստանի հյուսիս-արևմուտքում։ Այն սահմանակից է Թուրքիա-ին և Վրաստան-ին։ Մարզը հիմնականում գտնվում է Շիրակի դաշտում։ Այստեղ ձմեռները երկար և ցուրտ են, իսկ կլիման՝ խիստ մայրցամաքային։

5.Նշե’լ մարզի բնական պայմանների ներքին տարբերությունները:
Շիրակի մարզում բնական պայմանները տարբեր են։ Դաշտավայրերում հողերը բերրի են և նպաստում են երկրագործությանը, իսկ լեռնային շրջաններում զարգացած է անասնապահությունը։ Կլիմայական պայմանները տարբեր են՝ կախված բարձրությունից։ Որոշ հատվածներում ձմեռը շատ խիստ է, իսկ մյուսներում համեմատաբար մեղմ։

1. Ո՞րն է բնական ճառագայթաակտիվության էությունը:
Բնական ճառագայթաակտիվությունը որոշ նյութերի ատոմային միջուկների ինքնաբերաբար քայքայվելու և ճառագայթներ արձակելու երևույթն է։

2. Ինչպե՞ս է հայտնագործվել բնական ճառագայթաակտիվության երևույթը։
Այն հայտնագործել է Անրի Բեքերել-ը՝ ուսումնասիրելով ուրանի աղերը։ Նա նկատեց, որ դրանք առանց լուսավորման էլ ազդում են լուսանկարչական թիթեղի վրա։

3. Ատոմի, թե՞ միջուկի հատկություններով է պայմանավորված ճառագայթաակտիվությունը: Պատասխանը հիմնավորեք:
Ճառագայթաակտիվությունը պայմանավորված է միջուկի հատկություններով, որովհետև փոփոխությունները տեղի են ունենում ատոմի միջուկում, ոչ թե էլեկտրոնային թաղանթում։

4. Ի՞նչն է բնութագրական ճառագայթաակտիվության երևույթի համար:
Բնութագրական է այն, որ միջուկները ինքնաբերաբար քայքայվում են և արձակում α, β և γ ճառագայթներ։

5. Ո՞ր տարրերն են օժտված բնական ճառագայթաակտիվությամբ:
Բնական ճառագայթաակտիվությամբ օժտված են հիմնականում ծանր տարրերը՝ ուրանը, ռադիումը, թորիումը և այլն։

6. Ի՞նչ է հետևում մագնիսական դաշտում ճառագայթաակտիվ աղբյուրի առաջած փնջի` երեք առանձին փնջերի բաժանվելու փաստից:
Դա ցույց է տալիս, որ ճառագայթումը միատեսակ չէ և բաղկացած է երեք տարբեր տեսակներից՝ α, β և γ ճառագայթներից։

7. Ի՞նչ է α-մասնիկը: Թվարկեք դրա բնութագրերը:
α-մասնիկը հելիումի միջուկ է։
Բնութագրեր՝
ուժեղ իոնացնող հատկություն
դրական լիցք՝ +2
մեծ զանգված
փոքր թափանցելիություն

8. Ի՞նչ է β-մասնիկը: Թվարկեք դրա բնութագրերը:
β-մասնիկը արագընթաց էլեկտրոն է։
Բնութագրեր՝
մագնիսական դաշտում շեղվում է
բացասական լիցք
փոքր զանգված
միջին թափանցելիություն

9. Ի՞նչ է γ-մասնիկը: Թվարկեք դրա բնութագրերը:
γ-ճառագայթը էլեկտրամագնիսական ճառագայթ է։
Բնութագրեր՝
թույլ իոնացնող հատկություն
լիցք չունի
զանգված չունի
շատ մեծ թափանցելիություն

10. Ինչո՞վ է պայմանավորված ճառագայթաակտիվության ազդեցությունն օրգանիզմի վրա:
Ճառագայթման ազդեցությունը պայմանավորված է բջիջների և հյուսվածքների իոնացմամբ ու վնասմամբ։

11. Ի՞նչ է ճառագայթման կլանված բաժնեչափը, և ի՞նչ միավորով է չափվում այն:
Կլանված բաժնեչափը ցույց է տալիս, թե որքան ճառագայթային էներգիա է կլանել նյութը։
Չափման միավորը գրեյն է (Գր)։

12. Ի՞նչ է ճառագայթման բնական ֆոնը:
Բնական ֆոնը շրջակա միջավայրում մշտապես առկա բնական ճառագայթումն է, որը գալիս է տիեզերքից և երկրակեղևից։

13. Ճառագայթման ո՞ր բաժնեչափն է մահացու մարդու համար:
Մարդու համար մոտ 4-5 Գր ճառագայթումը կարող է մահացու լինել։

14. Մարդու ո՞ր օրգան-համակարգերն են հատկապես խոցելի ճառագայթահարման նկատմամբ:
Ամենախոցելին են՝
մարսողական համակարգը
արյունաստեղծ համակարգը
նյարդային համակարգը
վերարտադրողական օրգանները

15. Ի՞նչ օգտակար ազդեցություն ունի փոքր բաժնեչափերով ճառագայթահարումը:
Փոքր բաժնեչափերով ճառագայթահարումը կիրառվում է բժշկության մեջ՝ հիվանդությունների ախտորոշման և որոշ դեպքերում բուժման համար։