Ատոմային էներգիան և բնապահպանական խնդիրները

Մասնակիցներ

9-րդ դասարանի սովորողներ՝ Շուշան Մանվելյան, Ֆիալակա Մանուկյան

---

Ներածություն

20-րդ դարում մարդկությունը սովորեց օգտագործել ատոմային էներգիան։ Այն դարձավ հզոր էներգիայի աղբյուր և լայնորեն կիրառվեց էլեկտրաէներգիայի արտադրության մեջ։ Ատոմակայանները հնարավորություն են տալիս ստանալ մեծ քանակությամբ էներգիա՝ քիչ վառելիք օգտագործելով։ Սակայն ատոմային էներգիայի օգտագործումը կապված է նաև մեծ վտանգների հետ։ Միջուկային վթարները կարող են լուրջ վնաս հասցնել մարդկանց առողջությանը և բնությանը։

Այս նախագծի նպատակն է ուսումնասիրել ատոմային էներգիայի առավելություններն ու վտանգները, ինչպես նաև վերլուծել դրա ազդեցությունը շրջակա միջավայրի վրա։

---

Կա՞ արդյոք խաղաղ ատոմի վտանգ

«Խաղաղ ատոմ» արտահայտությունը վերաբերում է ատոմային էներգիայի խաղաղ օգտագործմանը՝ էլեկտրաէներգիա արտադրելու, բժշկության և գիտության մեջ կիրառելու նպատակով։ Սակայն նույնիսկ խաղաղ նպատակներով օգտագործվող միջուկային էներգիան ամբողջովին անվտանգ չէ։

Ատոմակայաններում օգտագործվող նյութերը ճառագայթաակտիվ են։ Եթե տեղի ունենա տեխնիկական խափանում, մարդկային սխալ կամ բնական աղետ, կարող է առաջանալ ճառագայթման արտահոսք։ Այդպիսի դեպքերում վտանգվում են մարդկանց կյանքը, կենդանական և բուսական աշխարհը, աղտոտվում են օդը, ջուրը և հողը։

Բացի այդ, կարևոր խնդիր է միջուկային թափոնների պահպանումը։ Դրանք երկար տարիներ մնում են վտանգավոր և պահանջում են հատուկ պայմաններ։

Ուստի կարելի է եզրակացնել, որ «խաղաղ ատոմը» օգտակար է, սակայն դրա օգտագործումը պահանջում է խիստ վերահսկողություն և անվտանգության բարձր մակարդակ։

---

Արդյո՞ք միջուկային էներգիան վտանգավոր է

Միջուկային էներգիան միաժամանակ և՛ օգտակար է, և՛ վտանգավոր։ Այն ունի մի շարք առավելություններ․

• արտադրում է մեծ քանակությամբ էներգիա,
• նվազեցնում է ածուխի և նավթի օգտագործումը,
• մթնոլորտ քիչ ածխաթթու գազ է արտանետում։

Սակայն կան նաև վտանգներ․

• հնարավոր են վթարներ,
• առաջանում են վտանգավոր թափոններ,
• ճառագայթումը վնասում է առողջությանը,
• աղտոտվում է բնությունը։

Եթե ատոմակայանները ճիշտ են կառուցվում և վերահսկվում, վտանգը նվազում է, բայց ամբողջովին չի վերանում։

---

ԱԷԿ-ի շրջակա միջավայրի աղտոտումը

Ատոմային էլեկտրակայանները կարող են ազդեցություն ունենալ շրջակա միջավայրի վրա։ Վտանգավոր են հատկապես ճառագայթաակտիվ նյութերի արտահոսքերը և թափոնները։

ԱԷԿ-ները կարող են՝

• աղտոտել ջրային ռեսուրսները,
• վնասել հողը,
• ազդել կենդանիների և բույսերի վրա,
• բարձրացնել հիվանդությունների տարածման հավանականությունը։

Ճառագայթումը հատկապես վտանգավոր է, որովհետև այն հնարավոր չէ տեսնել կամ զգալ անմիջապես։ Այն կարող է տարիներ անց ազդել մարդու առողջության վրա՝ առաջացնելով ծանր հիվանդություններ։

Այդ պատճառով բոլոր երկրներում ատոմակայանների նկատմամբ կիրառվում են անվտանգության խիստ կանոններ։

---

Չեռնոբիլի աղետի հետևանքները

1986 թվականի ապրիլի 26-ին տեղի ունեցավ մարդկության պատմության ամենախոշոր միջուկային վթարներից մեկը՝ Չեռնոբիլի աղետ-ը։

Վթարը տեղի ունեցավ Չեռնոբիլի ատոմակայան-ում։ Պայթյունի հետևանքով մթնոլորտ արտանետվեցին մեծ քանակությամբ ճառագայթաակտիվ նյութեր։

Աղետի հետևանքները շատ ծանր էին․

• հազարավոր մարդիկ տուժեցին ճառագայթումից,
• բազմաթիվ մարդիկ մահացան,
• մեծ տարածքներ դարձան բնակության համար վտանգավոր,
• վնասվեցին անտառները, կենդանիներն ու հողերը,
• երկար տարիներ մարդիկ շարունակում էին զգալ աղետի ազդեցությունը։

Չեռնոբիլի աղետը ցույց տվեց, թե որքան վտանգավոր կարող են լինել միջուկային վթարները և որքան կարևոր է անվտանգության կանոնների պահպանումը։

---

Եզրակացություն

Ատոմային էներգիան մարդկությանը տալիս է մեծ հնարավորություններ, սակայն այն պահանջում է մեծ պատասխանատվություն։ Միջուկային էներգիան կարող է օգտակար լինել տնտեսության և գիտության զարգացման համար, բայց ցանկացած սխալ կարող է հանգեցնել աղետալի հետևանքների։

Ուստի անհրաժեշտ է․

• պահպանել անվտանգության կանոնները,
• զարգացնել անվտանգ տեխնոլոգիաներ,
• վերահսկել ճառագայթաակտիվ թափոնները,
• հոգ տանել բնության և մարդու առողջության մասին։

Մարդկությունը պետք է օգտագործի ատոմային էներգիան խելամիտ և պատասխանատու ձևով։

Հարցեր և առաջադրանքներ

1. Ինչպիսի՞ն են ատոմների և միջուկների բնութագրական չափերը:
Ատոմի չափը մոտ 10^-10 մ է, իսկ միջուկինը՝ մոտ 10^-15 մ։

2. Ի՞նչ կառուցվածք ունի միջուկը:
Միջուկը կազմված է պրոտոններից և նեյտրոններից, որոնք միասին կոչվում են նուկլոններ։

3. Նշեք պրոտոնի և նեյտրոնի բնութագրերը:
Պրոտոն՝ դրական լիցք ունեցող մասնիկ է, լիցքը +e, զանգվածը մոտ 1 զամ։ Նեյտրոն՝ էլեկտրաչեզոք մասնիկ է, զանգվածը մոտ 1 զամ։

4. Որքա՞ն է միջուկում պրոտոնների թիվը:
Միջուկում պրոտոնների թիվը հավասար է տարրի կարգաթվին։

5. Ո՞ր մեծությունն են անվանում միջուկի զանգվածային թիվ:
Միջուկի զանգվածային թիվ են անվանում միջուկում պրոտոնների և նեյտրոնների ընդհանուր թիվը։

6. Որքա՞ն է միջուկում նեյտրոնների թիվը:
Նեյտրոնների թիվը հավասար է զանգվածային թվի և պրոտոնների թվի տարբերությանը։
N=A−Z

7. Ի՞նչ է 1 զամ-ը:
1 զամ-ը (զանգվածի ատոմային միավոր) հավասար է ածխածնի ¹²C ատոմի զանգվածի 1/12 մասին։

$$1\ \text{զամ} \approx 1.66 \times 10^{-27}\ \text{կգ}$$

8. Օգտվելով Մենդելեևի քիմիական տարրերի աղյուսակից՝ որոշեք ոսկու ատոմի զանգ վածը՝ կիլոգրամով:
Ոսկու հարաբերական ատոմային զանգվածը մոտ 197 է։
m=197*1.66*10^-27 kg
m≈3.27*10^-25 կգ

9. Ի՞նչ է իզոտոպը: Ջրածնի ի՞նչ իզոտոպներ գիտեր:
Իզոտոպները նույն տարրի ատոմներն են, որոնք ունեն նույն պրոտոնների թիվը, բայց տարբեր նեյտրոնների թիվ։
Ջրածնի իզոտոպներն են՝
տրիտիում։
պրոտիում,
դեյտերիում,

10. Ինչու՞ պրոտոնների միջև գործող վանողության ուժերը չեն կարող քանդել միջուկը:
Պրոտոնների միջև գործող վանողության ուժերը չեն քանդում միջուկը, որովհետև միջուկում գործում են շատ ուժեղ միջուկային ձգող ուժեր։

11. Ինչպե՞ս են հարաբերակցում նույն հեռավորությամբ երկու պրոտոնների միջև գործող կուլոնյան և միջուկային ուժերը:
Նույն հեռավորության դեպքում միջուկային ուժերը շատ ավելի մեծ են, քան կուլոնյան ուժերը։

12 Ինչպե՞ս են հարաբերակցում երկու պրոտոնի և երկու նեյտրոնի միջուկային փոխազդեցության ուժերը: Իսկ նեյտրոնի և պրոտոնի միջև գործող ուժե՞րը:
Երկու պրոտոնների և երկու նեյտրոնների միջև գործող միջուկային ուժերը գրեթե հավասար են։ Նեյտրոնի և պրոտոնի միջև գործող միջուկային ուժերն էլ նույն բնույթի և մոտավորապես նույն մեծության են։

1. Ո՞րն է բնական ճառագայթաակտիվության էությունը:
Բնական ճառագայթաակտիվությունը որոշ նյութերի ատոմային միջուկների ինքնաբերաբար քայքայվելու և ճառագայթներ արձակելու երևույթն է։

2. Ինչպե՞ս է հայտնագործվել բնական ճառագայթաակտիվության երևույթը։
Այն հայտնագործել է Անրի Բեքերել-ը՝ ուսումնասիրելով ուրանի աղերը։ Նա նկատեց, որ դրանք առանց լուսավորման էլ ազդում են լուսանկարչական թիթեղի վրա։

3. Ատոմի, թե՞ միջուկի հատկություններով է պայմանավորված ճառագայթաակտիվությունը: Պատասխանը հիմնավորեք:
Ճառագայթաակտիվությունը պայմանավորված է միջուկի հատկություններով, որովհետև փոփոխությունները տեղի են ունենում ատոմի միջուկում, ոչ թե էլեկտրոնային թաղանթում։

4. Ի՞նչն է բնութագրական ճառագայթաակտիվության երևույթի համար:
Բնութագրական է այն, որ միջուկները ինքնաբերաբար քայքայվում են և արձակում α, β և γ ճառագայթներ։

5. Ո՞ր տարրերն են օժտված բնական ճառագայթաակտիվությամբ:
Բնական ճառագայթաակտիվությամբ օժտված են հիմնականում ծանր տարրերը՝ ուրանը, ռադիումը, թորիումը և այլն։

6. Ի՞նչ է հետևում մագնիսական դաշտում ճառագայթաակտիվ աղբյուրի առաջած փնջի` երեք առանձին փնջերի բաժանվելու փաստից:
Դա ցույց է տալիս, որ ճառագայթումը միատեսակ չէ և բաղկացած է երեք տարբեր տեսակներից՝ α, β և γ ճառագայթներից։

7. Ի՞նչ է α-մասնիկը: Թվարկեք դրա բնութագրերը:
α-մասնիկը հելիումի միջուկ է։
Բնութագրեր՝
ուժեղ իոնացնող հատկություն
դրական լիցք՝ +2
մեծ զանգված
փոքր թափանցելիություն

8. Ի՞նչ է β-մասնիկը: Թվարկեք դրա բնութագրերը:
β-մասնիկը արագընթաց էլեկտրոն է։
Բնութագրեր՝
մագնիսական դաշտում շեղվում է
բացասական լիցք
փոքր զանգված
միջին թափանցելիություն

9. Ի՞նչ է γ-մասնիկը: Թվարկեք դրա բնութագրերը:
γ-ճառագայթը էլեկտրամագնիսական ճառագայթ է։
Բնութագրեր՝
թույլ իոնացնող հատկություն
լիցք չունի
զանգված չունի
շատ մեծ թափանցելիություն

10. Ինչո՞վ է պայմանավորված ճառագայթաակտիվության ազդեցությունն օրգանիզմի վրա:
Ճառագայթման ազդեցությունը պայմանավորված է բջիջների և հյուսվածքների իոնացմամբ ու վնասմամբ։

11. Ի՞նչ է ճառագայթման կլանված բաժնեչափը, և ի՞նչ միավորով է չափվում այն:
Կլանված բաժնեչափը ցույց է տալիս, թե որքան ճառագայթային էներգիա է կլանել նյութը։
Չափման միավորը գրեյն է (Գր)։

12. Ի՞նչ է ճառագայթման բնական ֆոնը:
Բնական ֆոնը շրջակա միջավայրում մշտապես առկա բնական ճառագայթումն է, որը գալիս է տիեզերքից և երկրակեղևից։

13. Ճառագայթման ո՞ր բաժնեչափն է մահացու մարդու համար:
Մարդու համար մոտ 4-5 Գր ճառագայթումը կարող է մահացու լինել։

14. Մարդու ո՞ր օրգան-համակարգերն են հատկապես խոցելի ճառագայթահարման նկատմամբ:
Ամենախոցելին են՝
մարսողական համակարգը
արյունաստեղծ համակարգը
նյարդային համակարգը
վերարտադրողական օրգանները

15. Ի՞նչ օգտակար ազդեցություն ունի փոքր բաժնեչափերով ճառագայթահարումը:
Փոքր բաժնեչափերով ճառագայթահարումը կիրառվում է բժշկության մեջ՝ հիվանդությունների ախտորոշման և որոշ դեպքերում բուժման համար։

Առաջադրանքներ.

1. Ինչպիսի՞ միջավայրում է լույսը տարածվում ուղղագիծ.
   1) անհամասեռ միջավայրում
   2) անհամասեռ և թափանցիկ միջավայրում
   3) համասեռ թափանցիկ միջավայրում
   4) կամայական միջավայրում
2. Ի՞նչն է ստվերի առաջացման պատճառը.
   1) լույսի շեղումը տարածման սկզբնական ուղղությունից
   2) լույսի անդրադարձումը
   3) լույսի ցրումը մարմնից
   4) լույսի ուղղագիծ տարածումը
3. Նկարում պատկերված են լույսի գնդաձև 𝑆 աղբյուրը, անթափանց 𝐴 գունդը և էկրանը: Ո՞ր կետն է գտնվում ստվերում.
   1) a
   2) b, d
   3) c
   4) b, c, d
4. Նկարում պատկերված են լույսի գնդաձև 𝑆 աղբյուրը, անթափանց 𝐴 գունդը և էկրանը: Ո՞ր կետերն են կիսաստվերում.
   1) a
   2) b, d
   3) c
   4) b, c, d
5. Ո՞ր կետը կհայտնվի անթափանց A օղակի ստվերում.
   1) a
   2) b
   3) c
   4) d

§35. ՈՍՊՆՅԱԿՆԵՐ, ՈՍՊՆՅԱԿՆԵՐԻ ՕՊՏԻԿԱԿԱՆ ՈՒԺ

§36. ԱՌԱՐԿԱՅԻ ՊԱՏԿԵՐԻ ԿԱՌՈՒՑՈՒՄԸ
ՈՍՊՆՅԱԿՈՒՄ

§37. ԲԱՐԱԿ ՈՍՊՆՅԱԿԻ ԲԱՆԱՁԵՎԸ, ԽՈՇՈՐԱՑՈՒՄ

Հարցեր և առաջադրանքներ

1. Ի՞նչ է ոսպնյակը։ Ոսպնյակների ի՞նչ տեսակներ գիտեք:
Թափանցիկ մարմին է, սահմանափակված երկու գնդային մակերեսներով (կամ մեկ գնդային և մեկ հարթ)
Տեսակներ
Ցրող (գոգավոր)
Հավաքող (ուռուցիկ)

2. Ո՞ր ուղիղն են անվանում ոսպնյակի գլխավոր օպտիկական առանցք:
Ուղիղ գիծ, որը անցնում է ոսպնյակի կենտրոնով և համաչափության առանցքն է

3. Ո՞ր ոսպնյակներն են կոչվում՝ ա, ուռուցիկ, բ. գոգավոր:
ա) ուռուցիկ — հաստ է մեջտեղում
բ) գոգավոր — բարակ է մեջտեղում

4. Ի՞նչ է բարակ ոսպնյակը։ Ո՞ր կետն են անվանում բարակ ոսպնյակի օպտիկա-կան կենտրոն։ Ի՞նչ հատկությամբ է այն օժտված:
Այն ոսպնյակն է, որի հաստությունը փոքր է իր շառավղների համեմատ
Օպտիկական կենտրոն — կետ, որի միջով անցնող ճառագայթը չի շեղվում

5. Ինչո՞վ են իրարից տարբերվում հավաքող և ցրող ոսպնյակները:
Հավաքող — ճառագայթները հավաքում է մի կետում
Ցրող — ճառագայթները ցրում է

6. Ո՞ր կետն է կոչվում ա, հավաքող ոսպնյակի կիզակետ, բ, ցրող ոսպնյակի կեղծ կիզակետ:
ա) հավաքող՝ իրական կետ, որտեղ ճառագայթները հատվում են
բ) ցրող՝ կեղծ կետ, որտեղ ճառագայթների շարունակությունները հատվում են

7. Ի՞նչ է ոսպնյակի կիզակետային հեռավորությունը: Ինչո՞վ են տարբերվում հավաքող և ցրող ոսպնյակների կիզակետային հեռավորությունները:
Կենտրոնից մինչև կիզակետ հեռավորություն
Ցրող՝ բացասական
Հավաքող՝ դրական

8. Ո՞ր մեծությունն է կոչվում ոսպնյակի օպտիկական ուժ: Ի՞նչ միավորով են այն արտահայտում, և ինչպե՞ս են սահմանում այդ միավորը:
D=1/f​
Միավորը՝ դիոպտրիա (D)
1 դիոպտրիա = 1 մ⁻¹

Հարցեր և առաջադրանքներ

1. Ինչո՞վ են տարբերվում առարկայի իրական և կեղծ պատկերները:
Իրական — ստացվում է էկրանի վրա
Կեղծ — չի ստացվում էկրանի վրա

2. Որո՞նք են այն «հարմար» ճառագայթները, որոնց օգնությամբ սովորաբար կառուցում են առարկայի պատկերը ոսպնյակում:
Սովորաբար օգտագործում են 3 ճառագայթ՝
Կենտրոնով անցնող — չի շեղվում
Զուգահեռ առանցքին — անցնում է կիզակետով
Կիզակետով անցնող — դուրս է գալիս զուգահեռ

3. Ստորև ներկայացված աղյուսակը պատկերեք ձեր աշխատանքային տետրում` լրացնելով դատարկ վանդակները:

Առարկայի դիրքը	Պատկերի դիրքը	Պատկերի բնույթը	Չափը
Շատ հեռու (∞)	Կիզակետում (F)	իրական, շրջված	շատ փոքր
>2F	F և 2F միջև	իրական, շրջված	փոքրացված
=2F	=2F	իրական, շրջված	նույն չափ
F և 2F միջև	2F-ից դուրս	իրական, շրջված	մեծացված
=F	չկա	—	—
<F	ոսպնյակի նույն կողմում	կեղծ, ուղիղ	մեծացված

---

📊 Ցրող ոսպնյակ (գոգավոր)

Առարկայի դիրքը	Պատկերի դիրքը	Պատկերի բնույթը	Չափը
Ցանկացած դիրքում	ոսպնյակի և կիզակետի միջև	կեղծ, ուղիղ	փոքրացված

Հարցեր և առաջադրանքներ
3. Գրե՛ք բարակ ոսպնյակի բանաձևը:

որտեղ
$d_o$​ — առարկայի հեռավորություն
$d_i$ — պատկերի հեռավորություն

4. Ի՞նչ է ոսպնյակի խոշորացումը: Գրե՛ք խոշորացման բանաձևը:
Խոշորացումը ցույց է տալիս, թե քանի անգամ է պատկերը մեծ կամ փոքր առարկայից

$M = \frac{h_i}{h_o} = \frac{d_i}{d_o}$

5. Ձեռքի տակ ունենալով միայն քանոն` ինչպե՞ս կարող եք որոշել հավաքող ոսպնյակի կիզակետային հեռավորությունը, եթե օրն արևոտ է:
Ոսպնյակով Արեգակի պատկերը ստացիր թղթի վրա
Շարժիր թուղթը մինչև պատկերը լինի ամենափոքր և հստակ
Չափիր հեռավորությունը ոսպնյակից մինչև թուղթ
Այդ հեռավորությունը հավասար է կիզակետային հեռավորությանը

6. Հավաքող ոսպնյակի միջոցով թղթե էկրանին ստացեք Արեգակի սկավառակի ցայտուն պատկերը: Այն ունի փոքրիկ, պայծառ շրջանակի տեսք: Ինչո՞ւ: Ոսպնյակի ո՞ր բնութագրական դիրքում է առաջանում այդ պատկերը։ Եթե ոսպնյակն այդ դիրքով պահեք երկար, ապա էկրանը կբռնկվի: Ինչո՞ւ:
Արեգակը շատ հեռու է — ճառագայթները գրեթե զուգահեռ են
Ոսպնյակը դրանք հավաքում է մեկ կետում — կիզակետում
Այդ պատճառով ստացվում է փոքր, բայց շատ պայծառ պատկեր
Որտե՞ղ է առաջանում
Ոսպնյակի կիզակետում
Ինչո՞ւ կարող է այրել թուղթը
Լույսի (էներգիայի) մեծ քանակը հավաքվում է փոքր տարածքում → ուժեղ տաքացում → թուղթը կարող է բռնկվել

§ 31. ԼՈՒՅՍ: ԼՈՒՅՍԻ ՏԱՐԱԾՈՒՄԸ ՀԱՄԱՍԵՌ ՄԻՋԱՎԱՅՐՈՒՄ

§ 32. ԼՈՒՅՍԻ ԱՆԴՐԱԴԱՐՁՄԱՆ ՕՐԵՆՔԸ:
ՀԱՐԹ ՀԱՅԵԼԻ

§ 33. ԼՈՒՅՍԻ ԲԵԿՈՒՄԸ, ԼՈՒՅՍԻ ԲԵԿՄԱՆ ՕՐԵՆՔԸ

Հարցեր և առաջադրանքներ

1. Ի՞նչ է լույսը՝
ա) ըստ Նյուտոնի, և բ) ըստ Հյույգենսի։
ա) ըստ Նյուտոնի — լույսը մասնիկների (կորպուսկուլների) հոսք է։
բ) ըստ Հյույգենսի — լույսը ալիք է, որը տարածվում է միջավայրում։

2. Ո՞ր լուսատու մարմինն են անվանում լույսի կետային աղբյուր:
Լուսատու մարմին, որի չափերը շատ փոքր են հեռավորության համեմատ։

3. Լույսի ի՞նչ բնական և արհեստական աղբյուրներ գիտեք:
Բնական՝ Արեգակ, աստղեր, կայծակ
Արհեստական՝ լամպ, մոմ, լեդ լույս

4. Ո՞րն է Արեգակի և Լուսնի լուսարձակման տարբերությունը:
Արեգակը ինքն է լույս արձակում
Լուսինը արտացոլում է Արեգակի լույսը

5. Ի՞նչ է լույսի ճառագայթը:
Պայմանական ուղիղ գիծ, որով պատկերում ենք լույսի տարածումը

6. Ինչպե՞ս է տարածվում լույսը համասեռ միջավայրում:
Լույսը տարածվում է ուղիղ գծով

7. Ինչպե՞ս են առաջանում ստվերը և կիսաստվերը:
Ստվեր՝ լույսը լրիվ չի հասնում
Կիսաստվեր՝ լույսը մասամբ է հասնում

Հարցեր և առաջադրանքներ

1. Ո՞ր լույսն է կոչվում անդրադարձած:
Լույս, որը ընկնելով մակերեսին՝ հետ է վերադառնում

2. Ինչո՞վ են իրարից տարբերվում ցրիվ և հայելային անդրադարձումները:
Հայելային՝ հարթ մակերեսից, հստակ պատկեր
Ցրիվ՝ անհարթ մակերեսից, լույսը ցրվում է

3. Ի՞նչ է օպտիկական սկավառակը: Ինչպե՞ս են օպտիկական սկավառակի միջոցով հետազոտում լույսի անդրադարձման երևույթը:
Սարք է, որով չափում են անկյունները և ուսումնասիրում անդրադարձումը

4. Ի՞նչ է ճառագայթի անկման հարթությունը:
Հարթություն, որտեղ գտնվում են ընկնող ճառագայթը և ուղղահայացը

5. Ո՞ր անկյունն է կոչվում` ա. անկման անկյուն, բ․ անդրադարձման անկյուն:
Անկման անկյուն՝ ընկնող ճառագայթի և ուղղահայացի միջև
Անդրադարձման անկյուն՝ անդրադարձած ճառագայթի և ուղղահայացի միջև

6. Ձևակերպե՛ք լույսի անդրադարձման օրենքը:
$\theta_i = \theta_r$(անկման անկյունը հավասար է անդրադարձման անկյանը)

7. Ի՞նչ ենք հասկանում, երբ ասում ենք, որ ընկնող և անդրադարձող ճառա-գայթները փոխադարձաբար շրջելի են:
Եթե լույսը հետ գնա նույն ճանապարհով, կստացվի նույն ճառագայթը

8. Ինչո՞ւ է առարկայի պատկերը հարթ հայելում կոչվում կեղծ: Ինչպե՞ս են կառուցում այդ կեղծ պատկերը:
Կոչվում է կեղծ, որովհետև չի ստացվում էկրանի վրա
Կառուցվում է՝ անդրադարձած ճառագայթները հետ երկարացնելով

Հարցեր և առաջադրանքներ

1. Ո՞ր երևույթն է կոչվում լույսի բեկում:
Լույսի ուղղության փոփոխություն միջավայր փոխելիս

2. Ո՞ր սարքի միջոցով են ուսումնասիրում լույսի բեկման օրենքը: Պատկերե՛ք այդ սարքի սխեման և նկարագրեք փորձի ընթացքը:
Օպտիկական սկավառակ կամ ապակե պրիզմա
(չափում են անկյունները և դիտում ճառագայթի շեղումը)

3. Ձևակերպե՛ք լույսի բեկման օրենքը:
$n_1 \sin\theta_1 = n_2 \sin\theta_2$

4. Անկման, թե՞ բեկման անկյունն է ավելի մեծ, երբ լույսը՝ ա. օդից անցնում է ջուր, բ, ջրից անցնում է օդ:
Օդ — ջուր — անկման անկյունը մեծ է
Ջուր — օդ — բեկման անկյունը մեծ է

ԽՆԴԻՐ 1. Կինոէկրանից լույսի անդրադարձումը հայելայի՞ն է, թե՞ ցրիվ:
Կինոէկրանից անդրադարձումը ցրիվ է, որպեսզի բոլոր մարդիկ տեսնեն պատկերը

ԽՆԴԻՐ 2. Որքա՞ն է ընկնող և անդրադարձող ճառագայթների կազմած անկյունը, եթե անկման անկյունը 30° է:
Անդրադարձման անկյուն = 30°
Ընկնող և անդրադարձող ճառագայթների միջև անկյունը՝
30° + 30° = 60°

1. Մագնիսական դաշտի ազդեցությունը բույսերի և ջրի վրա
Բույսեր: Թույլ մագնիսական դաշտերը ոչ միայն արագացնում են աճը, այլև կարող են փոխել բույսի ֆերմենտատիվ ակտիվությունը: Օրինակ՝ մագնիսական մշակում անցած սերմերը ավելի դիմացկուն են դառնում հիվանդությունների և չորայնության նկատմամբ:
Ջուր: Մագնիսացված ջուրը փոխում է իր մածուցիկությունը և էլեկտրահաղորդականությունը: Դա նպաստում է հողում առկա հանքային նյութերի ավելի արագ լուծմանը, ինչի շնորհիվ բույսն ավելի քիչ էներգիա է ծախսում սնունդ ստանալու համար:

2. Ազդեցությունը մարդու և կենդանիների վրա

Մարդ: Բացի հեմոգլոբինից, մագնիսական դաշտերն ազդում են պինեալ գեղձի (էպիֆիզ) վրա, որը պատասխանատու է քնի հորմոնի՝ մելատոնինի արտադրության համար: Սա է պատճառը, որ մագնիսական տատանումների ժամանակ շատերը քնի խնդիրներ են ունենում:
Կենդանիներ: Գիտնականները պարզել են, որ թռչունների աչքերում կան հատուկ սպիտակուցներ՝ կրիպտոքրոմներ, որոնք թույլ են տալիս նրանց բառացիորեն «տեսնել» Երկրի մագնիսական դաշտի գծերը և կողմնորոշվել նույնիսկ կատարյալ մթության մեջ:

3. Մագնիսական փոթորիկներ

Արեգակնային բռնկումները ոչ միայն ազդում են առողջության վրա, այլև կարող են շարքից հանել արբանյակային կապը, GPS համակարգերը և էլեկտրահաղորդման գծերը: Պատմության մեջ հայտնի է «Քարինգթոնի դեպքը», երբ հզոր մագնիսական փոթորկի պատճառով ողջ աշխարհում հեռագրասարքերը սկսել էին ինքնաբերաբար աշխատել և կայծեր արձակել:

4. Ի՞նչ կլինի, եթե մագնիսական դաշտն անհետանա

Առանց մագնիսոլորտի՝ Երկրի վրա կդադարեն գոյություն ունենալ Բևեռային փայլերը, քանի որ դրանք հենց մագնիսական դաշտի և արեգակնային մասնիկների բախման արդյունք են: Մթնոլորտի կորստի հետ մեկտեղ կցամաքեն օվկիանոսները, քանի որ տիեզերական ճառագայթումը կքայքայի ջրի մոլեկուլները:Երկիրը կդառնա անպաշտպան տիեզերական ճառագայթման դեմ: Արեգակնային քամին կոչնչացնի մթնոլորտը, և կյանքը Երկրի վրա կդառնա գրեթե անհնար (ինչպես Մարսի վրա):

5. Դրական և բացասական կողմերը

Դրական: Այսօր մշակվում են մագնիսական գնացքներ (Maglev), որոնք «սավառնում» են ռելսերի վրայով և զարգացնում ավելի քան 600 կմ/ժ արագություն՝ շնորհիվ մագնիսական վանողության:
Բացասական: Քանի որ մենք շրջապատված ենք Wi-Fi սարքերով և սմարթֆոններով, առաջացել է «էլեկտրամագնիսական սմոգ» հասկացությունը: Խորհուրդ է տրվում քնելիս հեռախոսը պահել գլխից առնվազն 1.5 մետր հեռավորության վրա:

Շնորհակալություն ուշադրության համար։ Այս ներկայացման ընթացքում մենք դիտարկեցինք մագնիսական դաշտի ազդեցությունը բույսերի, ջրի, մարդու և կենդանիների վրա, ինչպես նաև քննարկեցինք մագնիսական փոթորիկների հետևանքները և մագնիսական դաշտի անհետացման հիպոթետիկ սցենարները։ Մենք նաև վերլուծեցինք մագնիսական դաշտի ազդեցության դրական և բացասական կողմերը, ինչը հնարավորություն է տալիս ավելի լավ հասկանալ դրա դերը մեր կյանքում։

 §27. ՄԱԳՆԻՍԱԿԱՆ ԴԱՇՏԻ ԱԶԴԵՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀՈՍԱՆՔԱԿԻՐ ՇՐՋԱՆԱԿԻ ՎՐԱ: ԷԼԵԿՏՐԱՇԱՐԺԻՉ

 §28. ԷԼԵԿՏՐԱՄԱԳՆԻՍԱԿԱՆ ՄԱԿԱԾՄԱՆ ԵՐԵՎՈՒՅԹԸ

 §29. ԷԼԵԿՏՐԱՄԱԳՆԻՍԱԿԱՆ ԴԱՇՏ: ԷԼԵԿՏՐԱՄԱԳՆԻՍԱԿԱՆ ԱԼԻՔՆԵՐ

Հարցեր և առաջադրանքներ

1. Ո՞ր ուժն են անվանում Ամպերի ուժ:
   Դա էլեկտրաստատիկ ուժն է, որն առաջանում է ամպերի մեջ էլեկտրական լիցքերի բաժանման պատճառով (այսինքն՝ մթնոլորտային էլեկտրականությունը, որի արդյունքում տեղի է ունենում կայծակ)։
   
2. Ինչպե՞ս է ուղղված մագնիսական դաշտում հոսանքակիր հաղորդիչի վրա ազդող ուժը:
   Այն ուղղված է մագնիսական դաշտի և հոսանքի ուղղությունների իրարանցման մեջ, այսինքն՝ ըստ Ֆլեմինգի ձախ ձեռքի կանոնի.
   
3. Մագնիսական դաշտում հոսանքակիր շրջանակի ո՞ր դիրքում է նրա վրա ազդող ուժերի մոմենտը զրո:
   Երբ շրջանակը մագնիսական դաշտի ուղղությամբ կանգնած է, ուժերի մոմենտը զրո է:
   
4. Ի՞նչ է էլեկտրաշարժիչը, և ի՞նչ կառուցվածք ունի այն:
   Էլեկտրաշարժիչը սարք է, որը էլեկտրական հոսանքն էներգիայի է վերածում շարժման էներգիայի:
   Կառուցվածքը՝ ռոտոր (շարժվող մաս), ստատոր (կայուն մաս), կոլեկտոր, վանդակներ/հոսանքատար հաղորդիչներ։
   
5. Ի՞նչ դեր է կատարում կոլեկտորն էլեկտրաշարժիչում։
   Կոլեկտորը ապահովում է հոսանքի ուղղության փոփոխությունը ռոտորում, որպեսզի շարժիչը անընդհատ պտտվի։
   
6. Ինչ առավելություններ ունեն էլեկտրաշարժիչները:
   Շարժիչները են հուսալի, արագ արձագանքող, կարող են աշխատել երկար ժամանակ, հեշտ կառավարվող, կոմպակտ։
   
7. Ո՞ր երևույթն են անվանում էլեկտրամագնիսական մակածում։
   Դա երևույթ է, երբ փոփոխվող մագնիսական դաշտը induces (ստեղծում) է էլեկտրական հոսանք հաղորդիչում։
   Հիմնվելով Ֆարադեյի օրենքի վրա։
   
8. Ի՞նչ տեղի կունենա, եթե Ֆարադեյի փորձերում մեկ մագնիսի փոխարեն կոճի մեջ մտցնենք իրար հպված երկու մագնիս, որոնց բևեռները՝
   ա. համընկնում են
   հոսանքի ուժն կմեծանա մի փոքր (բայց ուղղությունը չի փոխվի),
   բ. հակադիր են
   հոսանքի ուղղությունը հակառակ կլինի, ուժն էլ ավելի մեծ կամ հակառակ ուղղությամբ կլինի:
   
9. Ի՞նչ կառուցվածք ունի փոփոխական հոսանքի պարզագույն գեներատորը։
   Հոսանքի աղբյուրը՝ հեռացող մագնիս կամ պտտվող կոնդուկտոր շրջված մագնիսական դաշտում, իսկ ելքը՝ հոսանք հաղորդիչներում։
   
10. Ո՞ր հոսանքն են անվանում փոփոխական:
    Հոսանք, որի էլեկտրական լարման և հոսանքի ուղղությունը ժամանակի ընթացքում փոխվում է։
    
11. Ի՞նչ հաճախություն ունի մեր երկրում օգտագործվող փոփոխական հոսանքը:
    Ընդհանուրում՝ 50 Hz (Հերց)։
    
12. Ի՞նչ էներգիայի շնորհիվ է արտադրվում էլեկտրաէներգիան`ա. հիդրոէլեկտրակայաններում — ջրի էներգիա, բ. ջերմաէլեկտրակայաններում — ջերմային էներգիա:
    
13. Ի՞նչ է էլեկտրամագնիսական դաշտը:
    Դա դաշտ է, որտեղ էլեկտրական և մագնիսական ուժերը փոխազդում են և ստեղծում միասնական դաշտ։
    
14. Ի՞նչ է էլեկտրամագնիսական ալիքը։
    Դա փոփոխվող էլեկտրական և մագնիսական դաշտերի սինքրոն տարածվող ալիք է, որը տարածվում է ազատ տարածության (վակուում) միջով։
    
15. Գրե՛ք էլեկտրամագնիսական ալիքի տարածման արագության, ալիքի երկարության և տատանումների հաճախության կապն արտահայտող բանաձևը:
    Չեմ կարողացել պատասխանել այս հարցին
    
16. Որքան է էլեկտրամագնիսական ալիքի տարածման արագությունը վակուումում:
    Չեմ կարողացել պատասխանել այս հարցին

§ 23. ՀԱՍՏԱՏՈՒՆ ՄԱԳՆԻՍՆԵՐ

§ 24. ՀՈՍԱՆՔԻ ՄԱԳՆԻՍԱԿԱՆ ԴԱՇՏԸ: ՄԱԳՆԻՍԱԿԱՆ ԳԾԵՐ

§ 25. ԷԼԵԿՏՐԱՄԱԳՆԻՍՆԵՐ: ԿՈՂՄՆԱՑՈՒՅՑ, ԵՐԿՐԻ ՄԱԳՆԻՍԱԿԱՆ ԴԱՇՏԸ

Հարցեր և առաջադրանքներ

1. Թվարկե՛ք մագնիսից ձգվող նյութեր:
Երկաթ, նիկել, կոբալտ և դրանց խառնուրդները:

2. Ո՞ր մարմիններն են կոչվում հաստատուն մագնիսներ:
Մարմիններ, որոնք երկար ժամանակ պահպանել են իրենց մագնիսականությունը և ձգում են մագնիսից որոշ նյութեր:

3. Մագնիսի ո՞ր մասերն են անվանում մագնիսի բևեռներ:
Մագնիսի երկու ծայրերը՝ հյուսիսային (N) և հարավային (S) բևեռներ:

4. Ինչպե՞ս են փոխազդում մագնիսների` ա. նույանուն բևեռները, բ. տարանուն բևեռները:
Նույնանուն բևեռները (N–N կամ S–S) = մերժում են:
Տարանուն բևեռները (N–S) = գրավում են:

5. Ինչպե՞ս կարել է որոշել մագնիսի բևեռները, եթե դրանք նշված չեն մագնիսի վրա:
Օգտագործել փոքրիկ կողմնացույց. Մագնիսի հյուսիսային բևեռը կձգի կողմնացույցի հյուսիսային սլաքը:

6. Պողպատե երկու չորսուներից միայն մեկն է մագնիսացված: Չօգտագործելով ոչինչ, բացի այդ չորսուներից, ինչպե՞ս կարելի է տարբերել մագնիսացած չորսուն:
Նրանց մոտ բերել փոքր մագնիս կամ մետաղի փոքրիկ կտոր. Մագնիսացվածը կձգի կամ կպտտի այդ կտորը, մյուսը՝ ոչ:

Հարցեր և առաջադրանքներ

1. Ի՞նչ նմանություն ունեն երկու լիցքերի և երկու մագնիսների փոխազդեցությունները:
Երկու նման լիցքեր կամ մագնիսների նույնանուն բևեռներ մերժում են, տարանուն/հակառակ բևեռները գրավում են:

2. Ո՞րն է Էրստեդի հայտնագործության էությունը:
Էլեկտրական հոսանքն առաջացնում է մագնիսական դաշտ, որը կարող է ազդել մագնիսի վրա:

3. Կարելի՞ է արդյոք մագնիսական սլաքի օգնությամբ որոշել հոսանքի առկայությունը հաղորդալարում: Պատասխանը հիմնավորեք:
Այո, եթե մագնիսական սլաքը շփում եք հաղորդալարի մոտ, այն կշրջվի հոսանքի առկայությունը ցուցադրելու համար:

4. Ինչպե՞ս կարելի է որոշել հոսանքակիր կոճի բևեռները մագնիսական սլաքի միջոցով:
Մագնիսական սլաքը մոտեցրեք կոճին. Սլաքը կսլացնի հյուսիսային բևռի ուղղությամբ.

5. Ինչո՞վ են տարբերվում հաստատուն մագնիսը և հոսանքակիր կոճը:
Հաստատուն մագնիսը մշտապես ունի մագնիսականություն, իսկ հոսանքակիր կոճը մագնիս է միայն հոսանք ունենալիս:

6. Ո՞րն է Ամպերի վարկածի էությունը:
Երկրի մագնիսական դաշտը կարող է պայմանավորված լինել Երկրի միջուկում մետաղների շարժմամբ և առանձին մագնիսացված հատվածներով:

7. Ինչպե՞ս կարելի է համոզվել, որ դասասենյակում մագնիսական դաշտ կա:
Փոքր կողմնացույց դնել. Եթե սլաքը շարժվի կամ շրջվի, դա նշանակում է, որ դաշտ կա:

8. Ի՞նչ են մագնիսական դաշտի գծերը:
Նկատելի գծեր, որոնք ցույց են տալիս մագնիսի կամ հոսանքակիր կոճի ազդեցության ուղղությունը. Գծերը միշտ սկսվում են հյուսիսային բևրից և ավարտվում հարավային բևրին:

9. Պատկերեք հաստատուն մագնիսի և հոսանքակիր կոճի մագնիսական դաշտերի գծերը` նշելով դրանց ուղղությունները:
Հաստատուն մագնիս — N — S
Հոսանքակիր կոճ — Դաշտը շրջվում է աջ ձեռքի կանոնի համաձայն (հոսանքի ուղղությամբ):

Հարցեր և առաջադրանքներ

1. Ո՞ր սարքն են անվանում էլեկտրամագնիս:
Մագնիս, որը առաջանում է հոսանքով անցնող հաղորդալարում:

2. Բերե՛ք էլեկտրամագնիսի կիրառության օրինակներ։
Կրանային խոշոր լվացարաններ, էլեկտրական զանգեր, շարժիչներ, վառարանների էլեկտրամագնիսներ:

3. Ի՞նչ կառուցվածք ունի կողմնացույցը:
Փոքր մագնիսացված ասեղ, որը կարող է ազատ պտտվել ջրի կամ սեղանի վրա, ցույց տալով հյուսիս–հարավ ուղղությունը:

4. Որտե՞ղ են տեղակայված Երկրի մագնիսական բևեռները:
Մագնիսական հյուսիսը մոտ է աշխարհագրական հարավին, իսկ մագնիսական հարավը մոտ է աշխարհագրական հյուսիսին:

5. Ինչո՞վ է պայմանավորված մագնիսական շեղման երևույթը:
Կողնացույցի սլաքը տեղական մագնիսական դաշտի և երկրային դաշտի միջեւ շեղվում է:

6. Ի՞նչ է մագնիսական փոթորիկը, և ինչո՞վ է այն պայմանավորված:
Երկրի մագնիսական դաշտի ուժեղ, ժամանակավոր խափանում, պայմանավորված արևի փոթորկերով և արևից եկող էլեկտրամագնիսական ճառագայթմամբ:

7. Մագնիսացած ասեղն ամրացրեք խցանին և դրեք ջրի մակերևույթին: Ի՞նչ տեղի կունենա: Բացատրե՛ք դիտվող երևույթը:
Ասեղը կշրջվի՝ ցույց տալով հյուսիս–հարավ ուղղությունը:
Բացատրություն՝ Ասեղը մագնիսացված է և ենթարկվում է Երկրի մագնիսական դաշտի ազդակին:

Օգտագործել գրականություն՝
Հանրակրթական դպրոցի 9-րդ դաս․ դասագիրք  Գ․ Մելիքյան, Ս․ Մաիլյան  «Էդիթ Պրինտ» հրատ․, Երևան 2023 (§23 ; § 24, § 25 էջ՝ 55-64) :

Լրացուցիչ

Խնդիր 1․ Որոշեք նկարում պատկերված շղթայի տեղամասի դիմադրությունը, եթե միմյանց միացված ռեզիստորների դիմադրությունները համապատասխանաբար հավասար են՝ R₁= 6 Օմ, իսկ R₂= 6 Օմ:

պատ․՝ 3Օմ

Խնդիր 2․ Շղթայի տեղամասի ընդհանուր դիմադրությունը 84 Օմ է: Շղթայի տեղամասը բաղկացած է միմյանց հաջորդաբար միացված 2 միատեսակ լամպերից և ռեոստատից: Որոշեք լամպերից յուրաքանչյուրի դիմադրությունը, եթե ռեոստատի դիմադրությունը՝ 2 Օմ է:

պատ․՝ 41Օմ

Խնդիր 3․Որքա՞ն է նկարում պատկերված շղթայի տեղամասով անցնող հոսանքի ուժը, եթե հաղորդիչներից առաջինի դիմադրությունը՝ R₁= 11 Օմ է, երկրորդինը՝ R₂= 9 Օմ: Լարումը տեղամասի ծայրերում՝ U= 40 Վ:

պատ․՝ 2Ա

Խնդիր 4․Բնակարանի տաքացման համար օգտագործվող 100 Օմ դիմադրություն ունեցող էլեկտրական վառարանը նախատեսված է 3.5 Ա հոսանքի ուժի համար: Որքա՞ն էներգիա կծախսի այդ վառարանը5 ժամ անընդհատ աշխատելու դեպքում:
A=I²*R*t

Խնդիր 5․Շքամուտքում էլեկտրական լամպը մոռացել էին անջատել: Որքա՞ն աշխատանք էր իզուր կատարվել 8 ժամում, եթե լամպը միացված էր 220 Վ լարման ցանցին և նրանով անցնող հոսանքի ուժը 1 Ա էր: