Category: Ֆիզիկա 9

§20. ԷԼԵԿՏՐԱԿԱՆ ՀՈՍԱՆՔԻ ԱՇԽԱՏԱՆՔՆ ՈՒ ՀԶՈՐՈՒԹՅՈՒՆԸ 

§21. ՋՈՈՒԼ-ԼԵՆՑԻ ՕՐԵՆՔԸ։ ՇԻԿԱՑՄԱՆ ԼԱՄՊ,ԿԱՐՃ ՄԻԱՑՈՒՄ, ԱՊԱՀՈՎԻՉՆԵՐ

§20Հարցեր և առաջադրանքներ

1. Ի՞նչ բանաձևով են հաշվում հոսանքի աշխատանքը:
Հոսանքի աշխատանքը հաշվում են A = U · I · t բանաձևով, որտեղ U-ն լարումն է, I-ն՝ հոսանքի ուժը, t-ն՝ ժամանակը:

2. Ո՞ր ֆիզիկական մեծությունն են անվանում էլեկտրական հոսանքի հզորություն:
Ի՞նչ բանաձևով են հաշվում հոսանքի հզորությունը:
Էլեկտրական հոսանքի հզորություն կոչվում է այն ֆիզիկական մեծությունը, որը հավասար է հոսանքի աշխատանքի հարաբերությանը այն ժամանակամիջոցին, որի ընթացքում կատարվել է այդ աշխատանքը (P = A / t): Հաշվվում է P = U · I բանաձևով:


3. Հզորության ի՞նչ միավորներ գիտեք: Ինչպե՞ս են առնչվում այդ միավորները վատտին:
Հզորության հիմնական միավորը վատտն է (Վտ): Օգտագործվում են նաև կիլովատը (1 կՎտ = 1000 Վտ), մեգավատը (1 ՄՎտ = 1,000,000 Վտ) և միլիվատը (1 մՎտ = 0,001 Վտ):

4. Ո՞րն է հոսանքի աշխատանքի ոչ համակարգային միավորը: Գրեք այդ միավորի և ջոուլի կապն արտահայտող հավասարությունը:
Հոսանքի աշխատանքի ոչ համակարգային միավորը կիլովատ-ժամն է (կՎտժ): Կապը ջոուլի հետ հետևյալն է. 1 կՎտժ = 3,600,000 Ջ (կամ 3,6 ՄՋ):

5. Վերցրեք ձեր բնակարանի լուսավորման էլեկտրական ջահի լամպերից որևէ մեկը և տետրում գրի առեք լամպի բալոնի վրա նշված տվյալները: Դրանցով հաշվեք լամպի շիկացման թելիկի դիմադրությունը: Որքան էներգիա է ծախսում լամպը 1 ամսում (30 օրում), եթե այն օրական միացված է եղել 3 ժամ: Որքան է պակասել ձեր ընտանիքի բյուջեն 1 ամսում է լամպի աշխատանքի հետևանքով (1 կՎտժամ էլեկտրաէներգիայի սակագինը փնտրեք համացանցում):
Հաշվարկ (10 Վտ լամպի օրինակով).

Ծախս. 0.9 կՎտժ × 45 դրամ ≈ 40.5 դրամ:

Դիմադրություն. R = U²/P = 220²/10 = 4840 Օմ:

Էներգիա (1 ամսում). 10 Վտ × 90 ժամ = 900 Վտժ = 0.9 կՎտժ:

 §21 Հարցեր և առաջադրանքներ

1. Ի՞նչ բանաձևով են հաշվում հոսանքակիր հաղորդիչում անջատվող ջերմաքա-նակը:
Հաղորդիչում անջատվող ջերմաքանակը հաշվում են Q = I^2 * R * t բանաձևով:

2. Ձևակերպե՛ք Ջոուլ-Լենցի օրենքը։
Ջոուլ-Լենցի օրենքը. Հոսանքակիր հաղորդիչում անջատվող ջերմաքանակը հավասար է հոսանքի ուժի քառակուսու, հաղորդիչի դիմադրության և ժամանակի արտադրյալին:

3. Բացատրեք, թե ինչու է տաքանում հաղորդիչը, երբ նրա միջով հոսանք է անցնում:
Հաղորդիչը տաքանում է, որովհետև շարժվող էլեկտրոնները բախվում են հաղորդիչի մասնիկներին՝ նրանց փոխանցելով իրենց էներգիան:

4. Ինչպիսի՞ն է շիկացման լամպի կառուցվածքը:
Շիկացման լամպը կազմված է ապակյա բալոնից, որի ներսում գտնվում է վոլֆրամե շիկացման թելիկը և իներտ գազ:

5. Ի՞նչ է Էլեկտրական շղթայի կարճ միացումը: Ի՞նչ անցանկալի երևույթների կարող է հանգեցնել այն:
Կարճ միացումը շղթայի երկու կետերի միացումն է շատ փոքր դիմադրությամբ: Այն բերում է հոսանքի կտրուկ աճի և կարող է հրդեհ առաջացնել:

6. Ի՞նչ նպատակով են օգտագործում էլեկտրական ապահովիչը:
Ապահովիչը օգտագործվում է շղթան ավտոմատ անջատելու համար, երբ հոսանքի ուժը գերազանցում է թույլատրելի սահմանը:

7. Ըստ փաստաթղթերի՝ որոշեք ձեր տանն օգտագործվող էլեկտրական թեյնիկի հզորությունը: Թեյնիկի մեջ ջուր լցրեք: Չափեք ջրի սկզբնական ջերմաստի-ճանը։ Միացրեք էլեկտրական թեյնիկը՝ ջուրը հասցնելով մինչև եռման ջեր-մաստիճանի և գրանցեք տաքացման ժամանակը։ Հաշվեք ջրի տաքացման համար անհրաժեշտ ջերմաքանակը, և այն ջերմաքանակը, որն անջատվում է թեյնիկի ջեռուցող սարքում՝ շնորհիվ հոսանքի ջերմային ազդեցության:

Համեմատեք այդ երկու ջերմաքանակները:
Թեյնիկի հաշվարկ (օրինակ).
Համեմատություն. Թեյնիկի անջատած ջերմաքանակն ավելի մեծ է, քանի որ էներգիայի մի մասը կորչում է շրջակա միջավայրում:
Տվյալներ. P = 2000 Վտ, m = 1 կգ ջուր, t1 = 20 C, t2 = 100 C, ժամանակը` 200 վ:
Ջրի տաքացման ջերմաքանակ. Q = c * m * (t2 — t1) = 4200 * 1 * 80 = 336,000 Ջ:
Թեյնիկի անջատած ջերմաքանակ. Q = P * t = 2000 * 200 = 400,000 Ջ:

Թեմատիկ խնդիրներ

1. Բնակարանի տաքացման համար օգտագործվող 140 Օմ դիմադրություն ունեցող էլեկտրական ջերմատաքացուցիչը  նախատեսված է 3.5 Ա հոսանքի ուժի համար: Որքա՞ն էներգիա կծախսի այդ ջերմատաքացուցիչը  8 ժամ անընդհատ աշխատելու դեպքում:

2. Ավտոտնակում  էլեկտրական լամպը մոռացել էին անջատել: Որքա՞ն աշխատանք էր իզուր կատարվել 24 ժամում, եթե լամպը միացված էր 110 Վ լարման ցանցին և նրանով անցնող հոսանքի ուժը 0.8 Ա էր:

3. 50 Օմ դիմադրություն ունեցող էլեկտրական վարսահարդարիչը միացրեցին 127 Վ լարման ցանցին: Որքա՞ն աշխատանք կկատարի նրանում հոսանքը 15 րոպեի ընթացքում: 

4. 6 Վ լարման և 2 Ա հոսանքի ուժի դեպքում համակարգչի մարտկոցի լիցքավորումը տևեց 1.5 ժամ: Որոշե՛ք հոսանքի կատարած աշխատանքը այդ ընթացքում: 

5. 450 Վտ հզորություն ունեցող հեռուստացույցը, ըստ հաշվիչի ցուցմունքի, ծախսել է 360 կՋ էներգիա: Որքա՞ն ժամանակ է միացված եղել հեռուստացույցը:

6. Ճեպընթաց էլեկտրագնացքը, որի շարժիչների ընդհանուր հզորությունը 200 կՎտ է, շարժվում է 180 կմ/ժ միջին արագությամբ: Որքա՞ն աշխատանք են կատարում նրա էլեկտրաշարժիչները 560 կմ ճանապարհ անցնելիս:

7. Ի՞նչ ջերմաքանակ կանջատվի 80 վ-ում 40 Օմ դիմադրություն ունեցող ջեռուցիչ տարրում, եթե այն միացված է 120 Վ լարման ցանցին: 

8. Հաղորդչի  դիմադրությունը 150 Օմ է, նրանով անցնող հոսանքի ուժը՝ 1.6 Ա: Ի՞նչ ջերմաքանակ կանջատվի նրանում 10 վ-ի ընթացքում: 

9. Շղթայի տեղամասում միմյանց հաջորդաբար միացված են R₁=40 Օմ և R₂ =60 Օմ դիմադրություններով ռեզիստորներ: Տեղամասի ծայրերում լարումը 100 Վ է: 2 րոպեի ընթացքում ի՞նչ ջերմաքանակ կանջատվի հաղորդիչներից յուրաքանչյուրում: Պատասխանը գրել ամբողջ թվի ճշտությամբ: 

10. Էլեկտրական ջեռուցչի0.017 Օմ⋅մմ² /մ տեսակարար դիմադրությամբ պղնձե  սնուցող հաղորդալարի երկարությունը 1.5 մ է, լայնական հատույթի մակերեսը՝ 2 մմ² : Որքա՞ն ջերմաքանակ կանջատվի այդ հաղորդալարում 25 րոպեի ընթացքում, եթե շղթայում հոսանքի ուժը 4 Ա է: 

Հարցեր և առաջադրանքներ

1. Էներգիայի ի՞նչ փոխակերպումներ են տեղի ունենում էլեկտրական շղթաներում:
Էլեկտրական շղթայում էներգիան հիմնականում փոխակերպվում է մեխանիկական, լույսային և ջերմային էներգիայի՝ կախված սպառիչից (լամպ, ռեոստատ, շարժիչ և այլն)

2. Ի՞նչ է նշանակում «հաշվարկել էլեկտրական շղթան»:
«Հաշվարկել էլեկտրական շղթան» նշանակում է որոշել շղթայի մեծություններ՝ լարում, հոսանքի ուժ և դիմադրություն, օգտագործելով Օմի օրենքը և հաջորդական/զուգահեռ միացման օրենքները

3. Ինչպե՞ս են հաշվում լարումը հաջորդաբար միացված սպառիչներից կազմված տեղամասում:
Հաջորդաբար միացված սպառիչների տեղամասում լարում հաշվվում է որպես բոլոր սպառիչների լարման գումարը

4. Ինչպե՞ս են որոշում հաջորդաբար միացված սպառիչների տեղամասի դիմադրությունը։
Հաջորդաբար միացված սպառիչների ընդհանուր դիմադրությունը հաշվվում է բոլոր դիմադրությունների գումարով՝ $R_{\text{համ} } = R_1 + R_2 + … + R_n$

Հարցեր և առաջադրանքներ

1. Բերեք էլեկտրական շղթայի օրինակ, որտեղ երևում է սպառիչների զուգահեռ միացման առավելությունը հաջորդականի նկատմամբ:
Օրինակ՝ մի տուն, որտեղ մի քանի լամպ միացված են զուգահեռ, որպեսզի մեկը չաշխատի մյուսներին չխանգարի. Սա ցույց է տալիս զուգահեռ միացման առավելությունը՝ հաջորդականի նկատմամբ

2. Ի՞նչ առնչությամբ են կապված հոսանքի ուժերը զուգահեռ միացված սպառիչներում և շղթայի չճյուղավորված մասում:
Զուգահեռ միացված սպառիչներում լարման ուժերը հավասար են, իսկ հաջորդական (չճյուղավորված) մասում հոսանքի ուժերը հավասար են բոլոր սպառիչների միջով

3. Ո՞ր էլեկտրական մեծությունն է նույնը իրար զուգահեռ միացված բոլոր սպառիչների համար:
Զուգահեռ միացված բոլոր սպառիչների համար նույնն է լարումը

4. Ինչպե՞ս են որոշում իրար զուգահեռ միացված սպառիչների ընդհանուր տեղամասի դիմադրությունը:
Զուգահեռ միացված սպառիչների ընդհանուր տեղամասի դիմադրությունը հաշվվում է ըստ բանաձևի

$$\frac{1}{R_{\text{ընդ}}} = \frac{1}{R_1} + \frac{1}{R_2} + … + \frac{1}{R_n}$$

5. Ապացուցե՛ք, որ զուգահեռ միացված սպառիչների ընդհանուր տեղամասի դիմադրությունը փոքր է յուրաքանչյուր սպառիչի դիմադրությունից:
Ապացույց. Քանի որ $\frac{1}{R_{\text{ընդ}}} = \frac{1}{R_1} + \frac{1}{R_2} + …$ ,ապա ստացվում է $R_{\text{ընդ}} < R_i$​ յուրաքանչյուր $R_i$-ից, այսինքն, զուգահեռ միացված տեղամասի դիմադրությունը փոքր է յուրաքանչյուր սպառիչի դիմադրությունից

Խնդիրներ (լրացուցիչ աշխատանք)

1. 2.5 Վ լարման համար հաշվարկված քանի՞ միատեսակ լամպ է անհրաժեշտ հաջորդաբար միացնել, որպեսզի ստացված տոնածառի ծաղկաշղթան հնարավոր լինի միացնել 120 Վ լարման ցանցին:
   Եթե մեկ լամպը նախատեսված է 5 Վ լարման համար, ապա լամպերի քանակը՝$$n = \frac{120}{5} = 24 \text{ լամպ}$$
   
2. 35 Օմ և 7 Օմ դիմադրություն ունեցող 2 ռեզիստորներ միացված են հաջորդաբար:
    Նրանցից որի՞ ծայրերում է լարումը փոքր և քանի՞ անգամ:
    
    
   
   Ընդհանուր դիմադրությունը՝ $R_{\text{համ}} = 35 + 7 = 42 \text{ Օմ}$
   Լարում փոքր է մեծ դիմադրության ծայրում՝ $U_7 = \frac{7}{42} \cdot U_{\text{ընդ}} = \frac{1}{6} \cdot U_{\text{ընդ}}$​
   
3. Որոշեք նկարում պատկերված շղթայի տեղամասի դիմադրությունը, եթե միմյանց միացված ռեզիստորների դիմադրությունները համապատասխանաբար հավասար են՝ R₁ = 6 Օմ, իսկ R₂ = 6 Օմ:
    
   
   Ընդհանուր դիմադրություն՝ $R_{\text{ընդ}} = 6 + 6 = 12 \text{ Օմ}$
   
4. Ինչի՞ է հավասար նկարում պատկերված շղթայի տեղամասի ընդհանուր դիմադրությունը, եթե միմյանց զուգահեռ միացված միատեսակ լամպերից յուրաքանչյուրի դիմադրությունը 60 Օմ է:
    
   
   Ենթադրելով երկու լամպ՝ $\frac{1}{R_{\text{ընդ}}} = \frac{1}{60} + \frac{1}{60} = \frac{2}{60} = \frac{1}{30} \Rightarrow R_{\text{ընդ}} = 30 \text{ Օմ}$
   
5. Շղթայի տեղամասի ընդհանուր դիմադրությունը 84 Օմ է: Շղթայի տեղամասը բաղկացած է միմյանց հաջորդաբար միացված 2 միատեսակ լամպերից և ռեոստատից: Որոշեք լամպերից յուրաքանչյուրի դիմադրությունը, եթե ռեոստատի դիմադրությունը՝ 2 Օմ է:
    
    
   
   Հաշիվ. Հաջորդական եղանակով՝ $R_{\text{ընդ}} = R_{\text{լամպ}} + R_{\text{լամպ}} + R_{\text{ռեոստատ}}$+Rռեոստատ​
   Ստացվում է՝ $R_{\text{լամպ}} = \frac{84 — 2}{2} = 41 \text{ Օմ}$

$16. ՀԱՂՈՐԴԻՉՆԵՐԻ ՀԱՋՈՐԴԱԿԱՆ ՄԻԱՑՈՒՄԸ

$17. ՀԱՂՈՐԴԻՉՆԵՐԻ ԶՈՒԳԱՀԵՌ ՄԻԱՑՈՒՄԸ

Հարցեր և առաջադրանքներ

1. Էներգիայի ի՞նչ փոխակերպումներ են տեղի ունենում էլեկտրական շղթաներում:
Էլեկտրական-ջերմային էներգիա
Էլեկտրական-լուսային էներգիա
Էլեկտրական-մեխանիկական էներգիա
Էլեկտրական-քիմիական էներգիա
Քիմիական-էլեկտրական էներգիա

2. Ի՞նչ է նշանակում «հաշվարկել էլեկտրական շղթան»:
«հաշվարկել էլեկտրական շղթան»նշանակում է՝ բանաձևերի օգնությամբ գտնել շղթայում հոսանքի ուժը, լարումը, դիմադրությունը կամ հզորությունը և հասկանալ, թե ինչպես է շղթան աշխատում։


3. Ինչպե՞ս են հաշվում լարումը հաջորդաբար միացված սպառիչներից կազմված տեղամասում:
Հաջորդաբար միացված սպառիչներից կազմված տեղամասում ընդհանուր լարումը հավասար է բոլոր սպառիչների լարումների գումարին։

4. Ինչպե՞ս են որոշում հաջորդաբար միացված սպառիչների տեղամասի դիմադրությունը։
Հաջորդաբար միացված սպառիչների տեղամասի ընդհանուր դիմադրությունը հավասար է բոլոր սպառիչների դիմադրությունների գումարին։

Հարցեր և առաջադրանքներ

1. Բերեք էլեկտրական շղթայի օրինակ, որտեղ երևում է սպառիչների զուգահեռ միացման առավելությունը հաջորդականի նկատմամբ:
Օրինակ՝ տան էլեկտրական ցանցը։ Լամպերը զուգահեռ են միացված, որովհետև եթե մեկը անջատվի կամ փչանա, մյուսները շարունակում են աշխատել։ Սա առավելություն է հաջորդական միացման նկատմամբ, որտեղ մեկ սպառիչի խափանումը կկտրի ամբողջ շղթան։

2. Ի՞նչ առնչությամբ են կապված հոսանքի ուժերը զուգահեռ միացված սպառիչ-ներում և շղթայի չճյուղավորված մասում:
Զուգահեռ միացման դեպքում շղթայի չճյուղավորված մասում հոսանքի ուժը հավասար է բոլոր ճյուղերով անցնող հոսանքների գումարին․

3. Ո՞ր էլեկտրական մեծությունն է նույնը իրար զուգահեռ միացված բոլոր սպա-ռիչների համար:
Զուգահեռ միացված բոլոր սպառիչների համար լարումը նույնն է։

4. Ինչպե՞ս են որոշում իրար զուգահեռ միացված սպառիչների ընդհանուր տեղամասի դիմադրությունը:
Զուգահեռ միացված սպառիչների ընդհանուր դիմադրությունը որոշում են հետևյալ բանաձևով․

5. Ապացուցե՛ք, որ զուգահեռ միացված սպառիչների ընդհանուր տեղամասի դիմադրությունը փոքր է յուրաքանչյուր սպառիչի դիմադրությունից:
Քանի որ ընդհանուր դիմադրության հաշվման ժամանակ գումարվում են դիմադրությունների հակադարձ մեծությունները, ապա այդ գումարը մեծ է յուրաքանչյուր առանձին հակադարձից։ Դրա հետևանքով ընդհանուր դիմադրության հակադարձը փոքր է, այսինքն՝
R < R₁, R < R₂, …
ուրեմն զուգահեռ միացված սպառիչների ընդհանուր դիմադրությունը փոքր է յուրաքանչյուր սպառիչի դիմադրությունից

$12. ԷԼԵԿՏՐԱԿԱՆ ԴԻՄԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆ: ՕՀՄԻ ՕՐԵՆՔԸ

$ 15. ԿԱՅԾԱԿ, ՇԱՆԹԱՐԳԵԼ:ՀՈՍԱՆՔԻ ԱԶԴԵՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ԿԵՆԴԱՆԻ ՕՐԳԱՆԻԶՄՆԵՐԻ ՎՐԱ

Հարցեր և առաջադրանքներ

1. Ինչպե՞ս են սահմանում հաղորդիչի էլեկտրական դիմադրությունը:
Դիմադրությունը մեծություն է, որը ցույց է տալիս, թե որքան է հաղորդիչը «դիմադրում» էլեկտրական հոսանքի անցմանը։

2. Ինչպե՞ս են սահմանում հաղորդիչի էլեկտրական դիմադրության միավորը` օհմը:
1 օհմ դիմադրություն ունի այն հաղորդիչը, որի ծայրերին 1 վոլտ լարում կիրառելու դեպքում հոսանքը 1 ամպեր է։

3. Կախված է արդյոք հաղորդիչի դիմադրությունը նրա ծայրերին կիրառված լարումից և հոսանքի ուժից: Պատասխանը հիմնավորեք:
Ոչ։ Դիմադրությունը կախված է միայն հաղորդիչի նյութից ու չափերից, ոչ թե լարումից կամ հոսանքից։

4. Ձևակերպե՛ք Օհմի օրենքը:
Հոսանքի ուժը հաղորդիչում ուղիղ համեմատական է լարմանը և հակադարձ համեմատական է դիմադրությանը։
I = U / R

5. Ի՞նչ տեսք ունի հաղորդիչում հոսանքի ուժի կախումը հաղորդիչի ծայրերին կիրառված լարումից պատկերող գրաֆիկը:
Ուղիղ գիծ, որը սկսվում է սկզբնակետից։ Որքան մեծ է լարումը, այնքան մեծ է հոսանքը։

6. Ինչպե՞ս է կախված էլեկտրական դիմադրությունը հաղորդիչի նյութի տեսակից, երկարությունից և լայնական հատույթի մակերեսից:
Նյութից (յուրաքանչյուր նյութ ունի իր տեսակարար դիմադրությունը)
Երկարությունից (ավելի երկար → ավելի մեծ դիմադրություն)
Լայնական հատույթից (ավելի հաստ → ավելի փոքր դիմադրություն)

7. Ինչո՞վ է պայմանավորված հաղորդիչի տեսակարար դիմադրությունը:
Նյութի կառուցվածքով ու այն, թե որքան ազատ են էլեկտրոնները շարժվում մեջը։

8. Ինչպե՞ս են պատկերում դիմադրատարրը և ռեոստատը էլեկտրական շղթաների սխեմաներում:
Դիմադրատար — ձգված անկյունավոր գիծ կամ ուղղանկյուն
Ռեոստատ — նույն նշանը + սլաք (ցույց է տալիս կարգավորում)

Հարցեր և առաջադրանքներ

1. Նկարագրե՛ք, թե ինչպես է լիցքավորվում ամպը: Ամպի ո՞ր շերտերն են լիցքավորվում դրականորեն, և ո՞ր շերտերը՝ բացասականորեն:
Ամպի վերին մասը՝ դրական, ստորին մասը՝ բացասական։ Դա առաջանում է սառույցի կտորների ու կաթիլների բախումներից։

2. Նկարագրե՛ք կայծակի առաջացման մեխանիզմը:
Երբ ամպի և երկրի կամ ամպերի միջև լիցքերի տարբերությունը շատ մեծ է դառնում, օդը չի դիմանում, և տեղի է ունենում ուժեղ բռնկում՝ կայծակ։

3. Ինչու՞ է կայծակն ուղեկցվում որոտով:
Կայծակի ժամանակ օդը կտրուկ տաքանում է և լայնանում։ Այս հարվածային ալիքներն էլ առաջացնում են որոտ։

4. Ի՞նչ է շանթարգելը: Ինչպե՞ս է այն շինությունները պաշտպանում կայծակի հարվածից:
Շենքերի վրա դրված մետաղական ցուպ է, որը միացված է գետնին։
Կայծակի հարվածը անցնում է այդ մետաղով և անմիջապես գնում է գետին՝ առանց շենքին վնասելու։

5. Ե՞րբ է մարդու մարմինը զգում հոսանքը:
Երբ հոսանքը անցնում է մարմնի միջով։ Դա տեղի է ունենում, եթե մարդը դիպչում է լարվածություն ունեցող երկու կետերի կամ լար–հող ուղու։

6. Հոսանքի ուժի ո՞ր արժեքներն են վտանգավոր, և որո՞նք են մահացու մարդու համար:
1 մԱ–5 մԱ — թեթև զգացում
10–15 մԱ — ցավ, մկանների կծկում
50–100 մԱ — շատ վտանգավոր
100 մԱ-ից բարձր — կարող է լինել մահաբեր

7. Բուժական ի՞նչ նպատակներով են օգտագործում էլեկտրական հոսանքը:
Մկանների խթանում
Ֆիզիոթերապիա
Սրտի ռիթմի կարգավորում (դեֆիբրիլյացիա)

I=U/R
I=120Վ/400Օմ=0,3Ա

I=U/R
I=12/640=0,01875=18,75

I=U/R
I=3/2=1,5

I=U/R
R=25=25×10³=25000
I=220/25×10³=220/25000
I=0,0088=8,8մԱ

U=IxR
U=0,5Աx10Օմ=5Վ

3․1․4
A=500
q=10կլ
U=A/q
U=500Ջ/10կլ
U=50Վ

3․1․5
A=1,4կՋ=1400Ջ
q=100կլ
U=A/q
U=1400Ջ/100կլ
U=14Վ

3.1.6
q=15կլ
U=220Վ
A=Uq
A=220•15=3300Ջ

3.1.7
q=5կլ
U=12Վ
A=Uq
A=12•5=60Ջ

3.1.8
q=4կլ
U=12Վ
A=Uq
A=12•4=48Ջ

14. I=q/t
I=2կլ/10վ=0,2Ա

15. I=q/t
t=5ր= 5 • 60վ=300վ
I=330կլ/300վ=1,1Ա

16․I=q/t
t=10ր=10 • 60վ=600վ
I=360կլ/600վ
I=0,6Ա

17․q=I•t
t=20ր=20•60վ=1200վ
q=1,6Ա•1200վ
q=1920կլ

18․ q=10Ա•10վ
q=100կլ

19․t=15ր=45•60վ=2700վ
q=0,4Ա•2700վ=1080կլ

20․t=q/I
t=30կլ/0,5Ա=60վ

21․t=30/25000Ա
t=0,0012վ

§8. ԷԼԵԿՏՐԱԿԱՆ ՀՈՍԱՆՔԻ ԱԶԴԵՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

§9. ՀՈՍԱՆՔԻ ՈՒԺ: ԱՄՊԵՐԱՉԱՓ

§10. ԷԼԵԿՏՐԱԿԱՆ ԼԱՐՈՒՄ: ՎՈԼՏԱՉԱՓ

Հարցեր և առաջադրանքներ

1. Նկարագրե՛ք փորձեր, որտեղ դրսևորվում է հոսանքի ջերմային ազդեցությունը։ Ո՞ր սարքերում են օգտագործում հոսանքի ջերմային ազդեցությունը:
Լարը տաքանում է, երբ հոսանք է անցնում։ Օգտագործվում է սալիկներում, երկաթներում, ջրատաքացուցիչներում։

2. Ի՞նչ փորձով կարելի է դիտել հոսանքի քիմիական ազդեցությունը: Ի՞նչ գործնական կիրառություն ունի հոսանքի քիմիական ազդեցությունը:
Լուծույթի միջով հոսանք անցնելիս առաջանում է նյութերի բաժանում (էլեկտրոլիզ)։ Օգտագործվում է մետաղներ ծածկելու համար։

3. Նկարագրե՛ք հոսանքի մագնիսական ազդեցությունը ցուցադրող որևէ փորձ: Ինչո՞ւ են մագնիսական ազդեցությունը համարում հոսանքի ամենաբնորոշ ազդեցությունը:
Հոսանքը ստեղծում է մագնիսական դաշտ, ասեղը շեղվում է։ Սա հոսանքի գլխավոր ազդեցությունն է։

4. Ի՞նչ երևույթներով է դրսևորվում հոսանքի կենսաբանական ազդեցությունը։
Կարող է ազդել մարդու մարմնի վրա՝ առաջացնել կծկում կամ վնաս։

Հարցեր և առաջադրանքներ

1. Ո՞ր հոսանքն են անվանում հաստատուն:
Հոսանք, որի ուժը չի փոխվում։

2. Սահմանել հաստատուն հոսանքի ուժը: Ի՞նչ է ցույց տալիս հոսանքի ուժը, ո՞րն է նրա միավորը:
Ցույց է տալիս, թե մեկ վայրկյանում ինչքան լիցք է անցնում։
I=q/tI = q / tI=q/t

3. Ինչպե՞ս որոշել հաղորդչով անցնող լիցքը, եթե հայտնի է հոսանքի ուժը:
q=I•t

4. Ինչպե՞ս են սահմանում լիցքի միավորը` կուլոնը:
1 ամպեր հոսանքը 1 վայրկյանում տանում է 1 կուլոն լիցք։

5. Ո՞ր սարքն են անվանում ամպերաչափ:
Սարք է հոսանքի ուժը չափելու համար։

6. Ինչպե՞ս են շղթայում միացնում ամպերաչափը:
Միացնում են շղթայի մեջ հերթականորեն։

Հարցեր և առաջադրանքներ

1. Ի՞նչ է հոսանքի աշխատանքը:
Հոսանքը կատարում է աշխատանք՝ տաքացնելով կամ շարժելով բաներ։

2. Ո՞ր ֆիզիկական մեծությունն են անվանում էլեկտրական լարում: Գրե՛ք լարումը սահմանող բանաձևը:
Ցույց է տալիս, թե մեկ լիցքի վրա որքան աշխատանք է կատարվում։
U=A/qU = A / qU=A/q

3. Ինչպե՞ս են սահմանում լարման միավորը՝ վոլտը։ Լարման ի՞նչ միավորներ են գործածական:
Երբ 1 կուլոնի համար կատարվում է 1 ջոուլ աշխատանք։

4. Ո՞ր էլեկտրական սարքն են անվանում վոլտաչափ:
Սարք է լարումը չափելու համար։

5. Ինչպե՞ս են վոլտաչափը միացնում շղթայի հետազոտվող տեղամասին:
Միացնում են շղթայի հատվածին զուգահեռ։

1․ Ի՞նչ մասնիկներ են անցնում մի մարմնի մակերևույթից մյուսին շփման միջոցով էլեկտրականացման ժամանակ: (0,5 միավոր)
1) էլեկտրոններ
2) պրոտոններ
3) ատոմներ
4) իոններ

2. Ո՞րն է լիցքի միավորը: (0,5 միավոր)
1) նյուտոն
2) կուլոն
3) կիլոգրամ
4) պասկալ

3. Ի՞նչ կառուցվածք ունի ատոմը։ (0,5 միավոր)
1) կազմված է միջուկից, որի մեջ առկա են էլեկտրոններ
2) կազմված է միջուկից, որի շուրջը պտտվում են էլեկտրոններ
3) կազմված է էլեկտրոններից և բացասական լիցքավորված միջուկից
4) կազմված է միայն դրական լիցքավորված մասնիկներից

4. Ի՞նչ նշանի լիցք ունի ատոմի միջուկը։ (0,5 միավոր)
1) դրական
2) բացասական
3) դրական կամ բացասական
4) ատոմի միջուկը լիցք չունի

5. Ի՞նչ մասնիկներից է կազմված ատոմի միջուկը։ (0,5 միավոր)
1) Էլեկտրոններից և նեյտրոններից
2) Էլեկտրոններից և պրոտոններից
3) պրոտոններից և նեյտրոններից
4) էլեկտրոններից, պրոտոններից և նեյտրոններից

6. Ի՞նչ նշանի լիցք ունեն էլեկտրոնը և պրոտոնը։ (0,5 միավոր)
1) էլեկտրոնը դրական, պրոտոնը բացասական
2) էլեկտրոնը բացասական, պրոտոնը դրական
3) երկուսն էլ դրական
4) երկուսն էլ բացասական

7. Ատոմը կազմող մասնիկներից որի՞ զանգվածն է ամենափոքրը: (0,5 միավոր)
1) պրոտոնի
2) էլեկտրոնի
3) նեյտրոնի
4) միջուկի

8. Ի՞նչ է իոնը: (0,5 միավոր)
1) ատոմ, որը կորցրել կամ որին միացել է մեկ կամ մի քանի էլեկտրոն
2) ատոմ, որը կորցրել է մեկ կամ մի քանի նեյտրոն
3) ատոմ, որը կորցրել է մեկ կամ մի քանի պրոտոն
4) ատոմ, որի միջուկում պրոտոնների թիվը մեծ է նեյտրոնների թվից

9. Ո՞րն է էլեկտրական լիցքի պահպանման օրենքի ճիշտ ձևակերպումը։ (0,5 միավոր)
1) Մարմնի էլեկտրական լիցքը պահպանվում է:
2) Մարմինների դրական լիցքը հավասար է բացասական լիցքին:
3) Փակ համակարգում տեղի ունեցող բոլոր պրոցեսներում համակարգի գումարային լիցքը պահպանվում է:
4) Բոլոր պատասխանները ճիշտ են:

10. Հայտնի է, որ չեզոք ատոմը կազմված է 16 մասնիկներից, որոնցից 5-ը պրոտոններ են: Քանի՞ էլեկտրոն և քանի նեյտրոն է պարունակում այդ ատոմը: (1 միավոր)
1) 5 էլեկտրոն, 6 նեյտրոն
2) 6 էլեկտրոն, 5 նեյտրոն
3) 11 էլեկտրոն, 5 նեյտրոն
4) 5 էլեկտրոն, 11 նեյտրոն

11. + 4q և –2q լիցքերով միատեսակ մետաղե գնդերը հպեցին
իրար և հետո հեռացրին իրարից: Ի՞նչ լիցք կունենա գնդերից յուրաքանչյուրը: (1 միավոր)
Յուրաքանչյուր գունդ կունենա +1q լիցք

12. Ո՞րն է նախադասության ճիշտ շարունակությունը։ (0,5 միավոր)
Էլեկտրական դաշտն ազդում է …
1) միայն դրական լիցքի վրա:
2) միայն բացասական լիցքի վրա:
3) միայն շարժվող լիցքի վրա:
4) կամայական լիցքի վրա:

13. Ինչպե՞ս կարելի է հայտնաբերել էլեկտրական դաշտի առկայությունը։ (0,5 միավոր)
1) մեր զգայարաններով
2) լիցքավորված մարմնի վրա նրա ազդեցությամբ
3) ցանկացած մարմնի վրա նրա ազդեցությամբ
4) երկու մարմինների փոխազդեցությամբ

14. Ո՞րն է նախադասության ճիշտ շարունակությունը։ (0,5 միավոր)
Էլեկտրական հոսանքը …
1) լիցքավորված մասնիկների ուղղորդված շարժումն է:
2) լիցքավորված մասնիկների քաոսային շարժումն է:
3) ատոմների և մոլեկուլների ուղղորդված շարժումն է:
4) ատոմների և մոլեկուլների քաոսային շարժումն է:

15. Ո՞ր դեպքում միջավայրում կառաջանա էլեկտրական հոսանք։ (0,5 միավոր)
1) Եթե միջավայրում առկա են ազատ լիցքակիրներ:
2) Եթե միջավայրում առկա են էլեկտրոններ:
3) Եթե միջավայրում առկա են ազատ լիցքակիրներ և էլեկտրական դաշտ:
4) Եթե միջավայրում առկա է էլեկտրական դաշտ:

16. Ինչպե՞ս են մետաղում շարժվում էլեկտրոնները էլեկտրական դաշտի առկայությամբ։ (0,5 միավոր)
1) Կատարում են անկանոն, քաոսային շարժում:
2) Կատարում են ուղղորդված, կարգավորված շարժում:
3) Անկանոն շարժման հետ մեկտեղ կատարում են ուղղորդված շարժում:
4) Բոլոր պատասխանները ճիշտ են:

§6. ԷԼԵԿՏՐԱԿԱՆ ՀՈՍԱՆՔ

§7. ԷԼԵԿՏՐԱԿԱՆ ՀՈՍԱՆՔԻ ԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐԸ: ԷԼԵԿՏՐԱԿԱՆ ՇՂԹԱ ԵՎ ԴՐԱ ԲԱՂԿԱՑՈՒՑԻՉ ՄԱՍԵՐԸ

Ամփոփում

1. Լիցքավորված մասնիկների ուղղորդված (կարգավորված) շարժումն անվա նում են էլեկտրական հոսանք:

2. Հոսանքի գոյության համար անհրաժեշտ է ազատ լիցքակիրների և էլեկտրա-կան դաշտի առկայություն:

3. Մետաղներում էլեկտրական հոսանքը պայմանավորված է ազատ էլեկտրոննե րի ուղղորդված շարժմամբ:

4. Որպես հոսանքի ուղղություն ընտրել են այն ուղղությունը, որով շարժվում են դրական լիցքավորված մասնիկները:

Հարցեր և առաջադրանքներ

1. Ո՞ր լիցքակիրներն են անվանում ազատ: Որոնք են ազատ լիցքակիրները` ա. մետաղներում, բ. էլեկտրոլիտներում։
ա. մետաղներում

Ազատ լիցքակիրներ են այն մասնիկները, որոնք կարող են հեշտությամբ շարժվել նյութի ներսում։

Մետաղներում՝ ազատ լիցքակիրներն են ազատ էլեկտրոնները։

բ. էլեկտրոլիտներում
Էլեկտրոլիտներում՝ ազատ լիցքակիրներն են դրական և բացասական իոնները։

2. Ի՞նչ է էլեկտրական հոսանքը:
Լիցքավորված մասնիկների ուղղորդված շարժումն է էլեկտրական հոսանքը։

3. Որո՞նք են էլեկտրական հոսանքի գոյության անհրաժեշտ պայմանները:
Հոսանքի համար պետք է՝
Էլեկտրական դաշտ, որը ստիպում է լիցքակիրներին շարժվել։
Ազատ լիցքակիրներ

4. Ինչպե՞ս են որոշում էլեկտրական հոսանքի ուղղությունը:
Ընտրվել է, որ հոսանքի ուղղությունը համընկնի դրական լիցքակիրների շարժման ուղղության հետ։
(Թեև մետաղներում իրականում շարժվում են բացասական՝ էլեկտրոններ։)

Ամփոփում

1. Հոսանքի աղբյուրը սարք է, որի միջոցով ապահովում են չընդհատվող էլեկտ-րական հոսանք:

2. Հոսանքի պարզագույն աղբյուր է գալվանական տարրը, որը քիմիական էներ-գիան փոխակերպում է էլեկտրականի:

3. Կուտակիչը (ակումուլյատոր) հոսանքի բազմակի օգտագործման գալվանա-կան աղբյուր է:

4. Էլեկտրական շղթան այն ուղին է, որով անցնում է էլեկտրական հոսանքը: Այն բաղկացած է հոսանքի աղբյուրից, սպառիչներից, դրանք միացնող հաղորդա լարերից, բանալուց, չափիչ և այլ սարքերից:

Հարցեր և առաջադրանքներ

1. Ի՞նչ է հոսանքի աղբյուրը:
Սարք է, որը ստեղծում և պահպանում է էլեկտրական դաշտը՝ ապահովելով լիցքակիրների շարժումը, այսինքն՝ հոսանք։

2. Ի՞նչ մասերից է կազմված պարզագույն գալվանական տարրը:
Սովորաբար բաղկացած է՝
երկու տարբեր մետաղից էլեկտրոդ

էլեկտրոլիտից (թթու, աղ կամ այլ լուծույթ)

Օրինակ՝ պղինձ, ցինկ, և աղային լուծույթ։

3. Նկարագրե՛ք գալվանական տարրի աշխատանքը, երբ տարրի սեղմակներին հաղորդալարերով միացված է սպառիչ:
Տարրի ներսում տեղի է ունենում քիմիական ռեակցիա, որի հետևանքով՝

անցնում են սպառիչով (օրինակ՝ լամպով) ու հոսանք է անցնում։

առաջանում է էլեկտրական դաշտ,

էլեկտրոնները շարժվում են արտաքին շղթայում,

4. էներգիայի ի՞նչ փոխակերպումներ են տեղի ունենում գալվանական տարրում:
Քիմիական էներգիան — էլեկտրական էներգիայի

5. Ի՞նչ է էլեկտրական կուտակիչը։
Սարք է, որը

• կուտակում է էլեկտրական էներգիա,
• հետո այն տրամադրում է օգտագործման։

Կուտակիչը լիցքավորվում է, հետո կարող է երկար ժամանակ հոսանք տալ (օրինակ՝ լիցքավորվող մարտկոց):

6. Գալվանական տարրերի և կուտակիչների ի՞նչ կիրառություններ գիտեք։
Օրինակներ՝
Խելացի սարքեր, խաղալիքներ
Լամպեր, ժամացույցներ
Հեռախոսներ, նոթբուքեր (կուտակիչներ)
Ավտոմեքենաների մարտկոցներ

7. Ի՞նչ մասերից է բաղկացած պարզագույն էլեկտրական շղթան:
Բաղկացած է՝
Հոսանքի աղբյուր
Սպառիչ (օր.՝ լամպ)
Հաղորդալարեր
Բանալիներ կամ անջատիչ
(Ըստ անհրաժեշտության՝ չափիչ սարքեր)