Դաս 1
Հայաստանը Հռոմի դեմ պատերազմի տարիներին
• Համեմատեք Տիգրանակերտի և Արածանիի ճակատամարտերը։
Տիգրանակերտի ճակատամարտում Տիգրան Մեծի զորքը պարտվեց, իսկ Արածանիի ճակատամարտում մի լավ ջախջախեց։
• Ինչպե՞ս ավարտվեց Լուկուլոսի արշավանքը
Նա պարտվեց Արածանիի ճակատամարտում։
• Ինչու՞ Արտաշատի պայմանագրով Տիգրան Մեծը կատարեց մեծ զիջումներ։
Որպեսզի պաշտպանի իր հայրենիքը։
Աղբյուրներ
Դասագիրք, էջ 102-104
Այլ աղբյուրներ
Տեսաֆիլմ 1
տեսաֆիլմ 2
Կենդանի օրգանիզմների բնութագրական հատկանիշներից է սննդառությունը:
Սննդառությունը կենդանի օրգանիզմի կողմից տարբեր նյութերի կլանումն է սեփական գոյությունն ապահովելու նպատակով:
Արտաքին միջավայրից կլանված մարմինները և նյութերը, որոնք պահպանում են օրգանիզմի կենսագործունեությունը համարվում են սնունդ:
Սնունդ կարող է ծառայել և՛ անօրգանական նյութը (ջուրը, ածխաթթու գազը), և՛ օրգանականը (շաքարը, ճարպը և այլն) և ամբողջական կենդանի օրգանիզմը:
Բոլոր կենդանի օրգանիզմներում սնունդը ենթարկվում է միատեսակ փոփոխությունների.
1. Սննդի ստեղծում կամ ընդունում և կլանում:
2. Սննդի քայքայում պարզագույն գործառնական միավորների:
3. Այնուհետև՝
ա) ստացված պարզագույն գործառնական միավորների քայքայում և էներգիայի ստացում:
Սննդից անջատված էներգիայի հաշվին օրգանիզմը պահպանում է իր կյանքը և ակտիվությունը: Օրգանիզմի ակտիվությունը կյանքին բնորոշ բոլոր հատկանիշների պահպանումը, դրսևորումը և անխափան գործարկումն է:
Այսինքն, երբ օրգանիզմը շարժվում է, գրգռվում է, աճում է, բազմանում է և այլն, միշտ օգտագործում է սննդային էներգիան:
բ) ստացված պարզագույն գործառնական միավորներից սեփական օրգանիզմին բնորոշ նյութերի կառուցում:
Այդ նյութերը ծառայում են որպես շինանյութ: Այդպիսով առաջանում են նոր բջիջներ, հյուսվածքներ և օրգանիզմն աճում է ու զարգանում:
4. Օրգանիզմը շարունակում է գոյատևել:
Ըստ սննդառության եղանակի կենդանի օրգանիզմները բաժանվում են երեք խմբի.
Ավտոտրոֆ սննդառության հիմնական ձևը ֆոտոսինթեզն է:
Բույսը արմատներով հողից կլանում է ջուր, իսկ տերևներով` օդից ածխաթթու գազ: Այդ անօրգանական նյութերից լույսի ազդեցությամբ, կանաչ քլորոֆիլի մասնակցությամբ բույսը պատրաստում է օրգանական նյութ` շաքար: Ֆոտոսինթեզի մնացորդ է թթվածինը, որը տերևներով հարստացնում է օդը:
Ավտոտրոֆ օրգանիզմը ֆոտոսինթեզի արդյունքում ջրից և ածխաթթու գազից սինթեզում է շաքար և անջատում թթվածին:
Ֆոտոսինթեզը բնորոշ է կանաչ օրգանիզմներին` բույսերին, կապտականաչ ջրիմուռներին և որոշ բակտերիաներին:
Հետերոտրոֆ սննդառության հիմնական ձևը պատրաստի սննդի որոնումն ու կլանումն է:
Հետերոտրոֆները օգտվում են ֆոտոսինթեզի պատրաստի արդյունքներից` թթվածնից և շաքարից ու դրա վերափոխումներից: Հետերոտրոֆ են բոլոր սնկերը և կենդանիները:
Միաբջիջ կենդանիներում կան որոշ բացառություններ: Երկարամտրակ էվգլենան ունի քլորոֆիլ և կարող է ինչպես ֆոտոսինթեզել, այնպես էլ սնվել հետերոտրոֆ կերպով:
Ըստ նախընտրած սննդի տեսակի՝ հետերոտրոֆները լինում են.
Բուսակեր — սնվում են բուսական ծագում ունեցող օրգանիզմներով կամ նրանց մասերով:
Օրինակ` թիթեռները, բադերը, նապաստակները, եղջերուները և այլն:
Կենդանակեր — սնվում են կենդանական ծագում ունեցող օրգանիզմներով: Նրանք որսորդներ են, իսկ սնունդ ծառայող զոհը` որս:
Օրինակ` առյուծը, գայլը, արծիվը, սարդը և այլն:
Ամենակեր — սնվում են և՛ բույսերով, և՛ կենդանիներով:
Օրինակ` մարդը, արջը, կետը:
Ըստ սննդի հայթհայթման ձևի՝ հետերոտրոֆները լինում են.
Սապրոֆիտներ — սնվում են մահացած կենդանի օրգանիզմների մնացորդներով, բույսերի պտուղներով, այլ պատրաստի օրգանական նյութերով:
Օրինակ` աղիքային ցուպիկը, պենիցիլինը, ճանճը, բորենին:
Գիշատիչներ — բոլոր այն կենդանի օրգանիզմներն են, որոնք որս են անում: Այսինքն բռնում են իրենց զոհին, սատկացնում, ապա սնվում դրանցով:
Օրինակ` սարդը, կոկորդիլոսը, վագրը, գայլը:
Որոշ բույսեր հանդիսանում են գիշատիչներ: Նրանք ունեն հատուկ «թակարդներ», որոնցով որսում են միջատների և սնվում նրանց օրգանական նյութերով: Դրանք միջատակեր բույսերն են:
Օրինակ` ռաֆլեզիան, վեներայի ճանճորսը, ցողիկը, ցնցղենին:
Մակաբույծներ — ապրում են որևէ կենդանի օրգանիզմի մեջ կամ օրգանիզմի վրա: Սնվում են նրա օրգանական նյութերով: Այդ օրգանիզմը մակաբույծի տերն է: Մակաբույծները թունավորում են տիրոջ օրգանիզմը:
Օրինակ՝ լյարդի ծծանը, էխինոկոկը, եզան երիզորդը, տիզը:
Շնչառություն
Կենդանի օրգանիզմների կարևոր հատկանիշներից է նյութափոխանակությունը: Կենդանի օրգանիզմների նյութափոխանակության կարևոր դրսևորում է գազափոխանակությունը:
Այն գազափոխանակությունը, երբ օրգանիզմը օդից կլանում է թթվածին և անջատում ածխաթթու գազ կոչվում է շնչառություն:
Կենդանի օրգանիզմների կայսրության զգալի մասը հարմարված է միայն գոյատևել թթվածնով հարուստ միջավայրում:
Թթվածինը մասնակցում է սննդի քայքայման և նրանից կենսական էներգիայի անջատման գործընթացին:
Գոյություն ունի շնչառության երկու բաղադրիչ` արտաքին և ներքին:
Ներքին շնչառությունը կոչվում է նաև բջջային:
Օրգանիզմի փոխադրական համակարգերի շնորհիվ յուրաքանչյուր բջիջ` մեկ առ մեկ ստանում է սննդանյութ և թթվածին: Բջիջը դրանցից ստանում է էներգիա և կենսագործում:
Բջջային շնչառության ձևերը, գրեթե անփոփոխ, բնորոշ են բոլոր տիպի կենդանի օրգանիզմներին:
Արտաքին շնչառությունը գազափոխությունն է օրգանիզմի և օդի միջև:
Արտաքին շնչառությամբ միմյանցից տարբերվում են՝ պարզագույն օրգանիզմները, բույսերը, կենդանիները:
Պարզագույն օրգանիզմները հիմնականում միաբջիջ օրգանիզմներն են կամ բազմաբջիջ ստորակարգ կենդանիները: Նրանք շնչում են օրգանիզմի ամբողջ մակերեսով:
Բույսերը շնչառության հատուկ մասնագիտացված օրգան համակարգ չունեն: Թթվածինը բջիջներին բաշխվում է միջբջջային տարածություններով: Բույսը տերևի ստորին մակերեսին ունի հատուկ բջիջներ, որոնք կոչվում են հերձանցքներ: Դրանք առաջանում են երկու կիսալուսնաձև բջջից, որոնք բացվում և փակվում են: Բացված վիճակում կատարվում է գազափոխանակություն բույսի և օդի միջև: Հերձանցքներով գոլորշանում է նաև ջուրը:
Բարձր կազմավորված կենդանիներն ունեն շնչառության մասնագիտացված օրգան համակարգ:
Ջրային կենդանիների շնչառության օրգանն է` խռիկները:
Ցամաքային կենդանիների շնչառության օրգանն է` թոքերը:
Միջատների շնչառության օրգանն է` շնչառական խողովակները՝ տրախեաները:
Կենդանիների շնչառության օրգան կարող է լինել նաև մաշկը: Գորտի գազափոխանակության գրեթե կեսն ապահովում է մաշկը:
Պատասխանել հարցերին
հետերոտորֆեր միքսոտորֆեր և ավտոտորֆներ
անօրգանական նյութերով
Վեներաի ճանճորսը, ցողիկը, ցնցղենին, ռաֆլեզիան
Դրանք միջատակեր բույսերնն են որոնք և գիշատիչ են և նրանց բնորոշ է ֆոտոսինթեզը
Բուսակեր ամենակեր գիշատիչ
երբ օրգանիզմը օդից կլանում է թթվածին և արտաշնչում է ածխաթթու գազը
Մաշկ թոքեր խռռիկներ և տրախեաներ
Կենդանի օրգանիզմների կառուցվածքային մի միավորն է որից կազմված են բոլոր օրգանիզմները
H o c n
Կորիզ բջջաթաղանթ օրգանները ցիպլոտազմ
Այն պահպանում է բջիջը
Դա բջիջների խումբ է որը ամբողջությամբ կազմված է նույն բջջից
Հիմնական գոյացող ծածկող մեխանիկական փոխադրող
Նյարդային շարացական մկանային էպիթելայիմ
Երբ որ լույսը մի միջավայրից անցնում է մեկ ուրիշ միջավայրի
Ոսպնյակը ապակի է որը կարող է ցրել և հավաքել
Այն կետը որտեղ մարմինները հավաքվում են և ցրվում
Գոգավոր,ուռուցիկ,հարթ
Տերևները ցողունը արմատը
Ծաղիկը սերմր պտուղը
Այն ամրացնում է բույսը հողին
Կլանում է ջուրը
և բազմացնում է բույսը
Այն մեծանում է և տարածվում է
Դա ցողունն է իր վրայի բոլոր օրգաններով
Ցողունը բույսի հենարանն է
Նրանք պահպանում են բույսի գոյությունը և կարգավորում են ջրի քանակը
3.Прочитайте текст в лицах.
4.Найдите в тексте ответы на вопросы и прочитайте их.
1. У кого гостили мальчики в Москве? У тёти 2. Что делали мальчики дома,
когда мама с тётей пошли в магазин? смотрели альбом 3. Почему мальчики решили пойти
в метро? потому что им было скучно 4. Что мальчики делали в метро? рассматривали и катались 5. Как они потерялись? ну сели на другое метро
5. Выпишите из текста синонимы данных слов и словосочетаний.
Гостили, весь (день), найдём, нам стало страшно, плакать.
в гостях целый день отыщем испугались хныкать
6.Составьте и запишите предложения из данных слов.
1. в, день, мама, ушли, тётя, первый, и, магазин, в. 2. пришли, на,
станцию, мы, по, спустились, лестнице, и, под, землёй, поехали. 3. стали,
ездить, мы, станциям, по.
В первый день мама и тётя ушли в магазин
Мы спустились под землёй и по лестнице поехали на станцию
Мы стали ездить по станциям
9.Замените слово „вчера” словом „завтра”, соответственно измените
форму глаголов.
1. Завтра мы будем играть в шахматы. 2. Завтра ты ответишь урок. 3. Завтра мы
уберём наш класс. 4. Завтра мама будит варить обед. 5. Завтра Ашот будет дежурить.
6. Завтра бабушка будит рассказывать внуку сказку. 7. Завтра мальчики будут кататься на
велосипеде.
Մանվելյան Շուշան 