Նրա իսկական անունը Չարենց չէր Եղիշե Չարենցի իսկական անունն էր Եղիշե Սողոմոնյան։ «Չարենց» ազգանունը նա վերցրել է որպես գրական անուն՝ ի պատիվ իր ծննդավայրի՝ Կարսի Չարենցավան գյուղի։
Պատանի տարիքում մասնակցել է պատերազմի Երբ սկսվեց Առաջին համաշխարհային պատերազմը, Չարենցը միայն 17 տարեկան էր։ Նա կամավոր կերպով միացավ հայկական կամավորական ջոկատներին և մասնակցեց ռազմաճակատային գործողություններին։
Սովորել է Պետերբուրգում Չարենցը կրթություն է ստացել նաև Ռուսաստանում՝ Պետերբուրգում, որտեղ մոտիկից ծանոթացել է ժամանակի առաջադեմ գրական հոսանքներին ու հեղափոխական գաղափարներին։
Շատ է սիրել Հայաստանը ու Երևանի փողոցները Չարենցը եղել է խոր հայրենասեր։ Նա հատկապես սիրել է Երևանը և հաճախ երկար ժամանակ քայլել քաղաքի փողոցներով՝ ներշնչում փնտրելով։
Նա բանաստեղծություն է գրել՝ թաքցնելով հայկական այբուբենը Չարենցի հայտնի «Ես իմ անուշ Հայաստանի» բանաստեղծության յուրաքանչյուր տող սկսվում է հայկական այբուբենի հերթական տառով։ Սա նրա սիրո յուրօրինակ արտահայտությունն էր Հայաստանի և հայ գրի նկատմամբ։
Գիշերն ամբողջ հիվանդ, խելագար, Ես երազեցի արևի մասին։ Շուրջս ո՛չ մի ձայն ու շշուկ չկար ― Գունատ էր շուրջս՝ գիշեր ու լուսին։
Ես երազեցի արևի ոսկին, Տենչացի նրա հրաշքը խնդուն՝ Ուզեցի սիրել շշուկն իմաստուն՝ Արևանման, արնավառ խոսքի, ―
Բայց շուրջս այնպես գունատ էր, տկար ― Խոսքեր չկային, ու արև չկար․․․
1. Անծանոթ բառերը բացատրի՛ր։
Բառ
Բացատրություն
Գունատ
Ցածր գույն ունեցող, խամրած
Տենչացի
Ցանկացա շատ ուժեղ, ցանկություն զգացի
Խնդուն
Ուրախ, պայծառ
Իմաստուն
Խելացի, խորախոհ
Տկար
Թույլ, հյուծված
2. Մեկնաբանի՛ր արևանման խոսք և արնավառ խոսք բառակապակցությունները։ Արևանման խոսք – Խոսք, որը նման է արևին, այսինքն՝ պայծառ է, ջերմ, լույս տվող։
Առնավառ խոսք – Խոսք, որը արյան պես կենսատու է, ուժով լի, բուռն ու կենդանի։
3. Ցույց տուր բանաստեղծության մեջ եղած հակադրությունը։ Գիշեր — Արև Լռություն, խավար, հիվանդություն — Լույս, խոսք, տենչ, կյանք
Հեղինակը գտնվում է մութ ու ցավոտ իրավիճակում, բայց երազում է լույսի, արևի, կյանքի մասին։
4. Վերնագրի՛ր բանաստեղծությունը։ Արևի երազը Քանի որ բանաստեղծությունն ամբողջությամբ գիշերվա մեջ արևի կարոտի մասին է
Քամին
Քամին, Աշնան քամին Թռցնում է դեղին նժույգները իրա:
Ինչ-որ մի տեղ հիմա Հավաքել է ի մի Ու փչում է աշնան հոգեվարքի ժամին Իր ահռելի հոգին մի վիթխարի բերան:
Քամին, Աշնան քամին Հռնդում է հիմա. Փոշու հսկա դեզեր փախցընում են իրար Սարսափահար դարձած նախիրների նման:
Քամին, Աշնան քամին… Քաղաքը գորշ ու մութ: Ամեն անցորդ դեղին զառանցանք է հիմի՛, Որ իրիկվա մեգին երազվել է քամուն:
Փողոցները երկար, Ու ձանձրալի, աշնան անձր—ների նման, Փողոցները, որ կան, Փողոցների ներկան, Փողոցները` դաժան, անհրապույր, չարկամ, — Որքան, որքան, որքան ահավոր են հիմա:
Քամին, Աշնան քամին Մոլորվել է այստեղ. Մահվան սարսուռ առած վիրավոր է նա մի: Ու կարող է հիմա ամեն արգելք քանդել Քամին, Աշնան քամին…
Հռնդում է, Փնչում, Ահեղացունց ցնցում ցուցանակները չոր. Զրնգում են ահից պատուհաններն հնչուն, Ու թռչում է քամին, — երկաթաթ— թռչուն, — Զարհուրելի, զազիր փողոցների միջով…
Խելապտույտ, անմարդ փողոցներում կորած, Զարհուրելի ոխով ու զայրույթով իրա, Որպես ոսոխ տեսած մի վիթխարի հովազ, Հայացքներում‘ փոշի — արնամուժ ավազ, — Քամին, աշնան քամին հարձակվում է ահա Անօգնական կքած բուլվարների վրա:
Օ, բուլվարի հիվանդ ծառերը որբ ու խենթ, Ցնցոտիներ հագած պառավների նման, — Ծվատում են նրանք դեղին մազերն իրենց, Գլուխները ցնցում ու մորմոքում հիմա:
Ծառերը ծեր, հիվանդ, Ծառերը ծուռ ու չոր, Մուրացկանի նման ծառերը խեղճ ու մերկ. Քամին ծեծում է ծեր գլուխները նրանց Ու ճչում է մահվան չարագուշակ ճչով, — Երբեք, Երբեք, Երբեք…
Օ, գթացեք հիմա. Այդ ծառերին` խաչված բուլվարներին ամա, Օ, փրկեցե՛ք նրանց հարվածներից քամու, Որ բերում է նրանց մահվան մորմոք ու մահ:
Օ, գթացե՛ք հիմա. Լսեք, լսեք, լսեք. — Այս ահռելի, դաժան հոգեվարքի ժամին` Պիտի դառնա, որ ձեր հոգինե՛րը խուժե — Քամին, Աշնան քամին…
1. Դո՛ւրս գրիր այն հատվածները, որոնք բնութագրում են աշնան քամին։ «Աշնան քամին թռցնում է դեղին նժույգները իրա»
«Աշնան քամին՝ հռնդում է հիմա»
«Մոլորվել է այստեղ»
«Ահեղացունց ցնցում ցուցանակները չոր»
«Զարհուրելի, զազիր փողոցների միջով»
«Քամին հարձակվում է ահա անօգնական կքած բուլվարների վրա»
2. Դո՛ւրս գրիր այն հատվածները, որոնք նկարագրում են աշնան քամին։ Այս հատվածները պատկերավոր նկարագրում են քամու շարժումը, բնույթը և ազդեցությունը՝
«Փոշու հսկա դեզեր փախցնում են իրար սարսափահար դարձած նախիրների նման» «Քամին՝ երկաթաթ թռչուն» «Որպես ոսոխ տեսած մի վիթխարի հովազ» «Հայացքներում՝ փոշի — արնամուժ ավազ»
Բոլորն էլ պատկերավոր խոսքեր են՝ քամու ուժը, սարսափը ու կատաղությունը ցույց տալու համար։
3. Բացատրի՛ր անհասկանալի բառերը։ Չկան
4. Ցույց տուր հեղինակի վերաբերմունքը ա/ քամու նկատմամբ, բ/քաղաքի նկատամամբ, գ/ ծառերի նկատմամբ, դ/ մարդկանց նկատմամբ։
ա/ քամու նկատմամբ Հեղինակը վախով, զայրույթով ու ցավով է նկարագրում քամուն։ Այն դաժան է, կատաղած, ուժեղ և վտանգավոր։ Քամին կարծես մահ է բերում։
բ/քաղաքի նկատամամբ Քաղաքը մութ է, մռայլ, ձանձրալի։ Փողոցները «դաժան, անհրապույր, չարկամ» են։ Հեղինակը քաղաքը ներկայացնում է որպես տխուր ու անշունչ վայր։
գ/ ծառերի նկատմամբ Հեղինակը ծառերին խղճում է։ Նրանց տեսնում է որպես ծեր, հիվանդ, որբ էակներ։ Նա ցավում է նրանց համար և անգամ կոչ է անում գթացել նրանց։
դ/ մարդկանց նկատմամբ Մարդիկ այստեղ ներկայացված են անօգնական, աղոտ կերպարների նման։ «Ամեն անցորդ՝ դեղին զառանցանք» է։ Այսինքն՝ մարդիկ էլ են կորցրել գույնն ու ուժը, դարձել խեղճ ու վախեցած։
1. Ինչպիսին է Կարս քաղաքը, ներկայացրո՛ւ քո բառերով, բայց Չարենցի նկարագրությամբ: Չարենցի համար Կարսը սիրելի, հարազատ վայր է։ Նա հիշում է Կարսի տունը՝ շինված անտաշ քարով, այգիները, երկինքը՝ մով գույնով։ Այդ ամենը նրա մանկության, հուշերի, սիրո քաղաքն է։ Կարսը խաղաղ, քաղցր, հայկական, հոգեհարազատ վայր է՝ իր բույրով ու գույնով։ 2. Դուրս բեր անհասկանալի բառերը, բացատրի՛ր բառարանի օգնությամբ:
Բառ
Բացատրություն
Անտաշ
Մշակված չեղած, կոպիտ (քարերի մասին)
Տապար
Փայտ կտրելու գործիք (այստեղ՝ կոպիտ, անհոգի)
Տաղտկալի
Ցավալի, ձանձրալի, հոգնեցնող
Արջիճ
Ծանր մետաղ, որը կարող է լինել թունավոր (հին գրականության մեջ՝ ծանրության, ցավի խորհրդանիշ)
Վտարանդի
Իր երկրից հեռացած, աքսորված մարդ
Ամենտի
Աստվածային, երազային մի վայրը, հավանաբար բանաստեղծի երազանքների երկինքը
3. Բացատրի՛ր այս քառատողը. Բայց շուրջս թող որքան կուզե աշխարհը այս խնդա, ցնդի― Ես- հաշմանդամ ու խելագար ու հավիտյան վտարանդի՜ Դեպի երկինք պիտի գնամ, դեպի եզերքը Ամենտի― Իմ բարձր, հին ու աստղային երազների ճանապարհով… Այս տողերում Չարենցն ասում է՝ նույնիսկ եթե աշխարհը լի է ուրախությամբ ու աղմուկով, ինքը այլ ճանապարհ ունի։ Նա իրեն զգում է ցավով լի, մենակ, խելագար ու կյանքից հեռու։ Բայց ունի բարձր, մաքուր երազներ, ու գնում է այդ երազների ճանապարհով՝ դեպի մի բարձր, լուսավոր աշխարհ, որտեղ թերևս հասկանալի կլինի իր ցավը։ 4. Ի՞նչ տրամադրություն է արտահայտում բանաստեղծությունը: Բանաստեղծությունը տխուր է, կարոտով ու ցավով լի։ Հեղինակը խոսում է իր մենակությունից, տխուր անցյալից, կորցրած սիրուց ու մանկությունից։ Բայց նաև զգացվում է հույս՝ դեպի երազների, հավերժության, խաղաղության ճանապարհ գնալու ցանկություն։ 5. Բացատրի՛ր վերնագիրը: «Տաղ» նշանակում է երգ, բանաստեղծություն։ «Անձնական» նշանակում է՝ շատ անձնական, սրտից եկող։ Այսինքն՝ սա մի բանաստեղծություն է, որը գրած է հենց իր անձնական ապրումների, հուշերի և ցավի հիման վրա։
Դեպի երկինք պիտի գնամ հին ու աստղային երազների ճանապարհով
Դեպի երկինք պիտի գնամ՝ հին ու աստղային երազների ճանապարհով… Այս խոսքերը գալիս են Չարենցի խոր զգացմունքներից։ Նրա սիրտը ցավով լի է, բայց նա հոգով չի հանձնվում։ Նա տխուր է, մենակ, սակայն հոգու խորքում պահում է իր երազանքները։
Այս ճանապարհը, որով ուզում է գնալ բանաստեղծը, սովորական ճանապարհ չէ։ Այն դեպի հոգևոր լույս է, դեպի այն աշխարհը, որտեղ չկա ցավ, սուտ կամ մենակություն։ Այդտեղ միայն խաղաղություն կա՝ և բանաստեղծի մանկության, սիրո, հայրենիքի գեղեցիկ հիշողությունները։
Երբ մարդ շատ տխուր է, նա հաճախ երազում է ուրիշ տեղ գնալ։ Այդպես էլ Չարենցը՝ ուզում է գնալ այնտեղ, որտեղ հնարավոր է իրական խաղաղություն գտնել։ Եվ նա գնում է ոչ թե մարմնով, այլ հոգով՝ իր հին, բարձր երազների ճանապարհով։
Կարդա՛ Չարենցի բանաստեղծությունները, մեկը քո ընտրությամբ սովորի՛ր անգիր: Փորձի՛ր մեկնաբանել ընտրածդ բանաստեղծությունը: Պատրաստի՛ր տեսանյութ կամ ռադիոնյութ։
Ես ընտրում եմ Եղիշե Չարենցի ամենախորն ու խորհրդավոր բանաստեղծություններից մեկը՝ «Գիշերն էր, լուռ ու մեղմ»։ Այս բանաստեղծությունը սովորել եմ անգիր և հիմա կներկայացնեմ այն ու կփորձեմ մեկնաբանել։
Եղիշե Չարենց — «Գիշերն էր, լուռ ու մեղմ»
Ու հուշերն եկան լուռ, ու պոեզիան — հին, Լուսե հեքիաթով եկան։ Եվ ես տեսա երազում՝ Նայիրի աշխարհն անծիր՝ իմ մանկության կանաչ բին, Ու խենթ հմայքը դարեր շարունակ քամուց պահված մի ձայն։
Գիշերն էր, լուռ ու մեղմ։ Եվ քնին հպարտ, անուշ, Մեղմիկ հոսանքով իջավ շշուկով դռնից ներս։ Եվ իմ հոգին ու սիրտը, լուռ, խաղաղ, առանց շշմուշ, Բացավ երազի դուռը մի կախարդական երկրի։
Այս բանաստեղծության մեջ Չարենցը գրում է գիշերվա մասին։ Բանաստեղծը գրում է, թե ինչպես է քունը գալիս մեղմ ու լուռ։ Երբ նա քնում է, մտքով գնում է մի կախարդական աշխարհ։
Նա հիշում է իր մանկությունը, իր երկիրը՝ Նայիրին։ Այս ամենը գալիս է իր երազում՝ խաղաղ, գեղեցիկ և կախարդական ձևով։ Վերջում ասում է, որ լսում է մի հին ձայն, որը քամին պահել է երկար տարիներ։
Այս բանաստեղծությունը խաղաղ է, տխուր ու մի քիչ կախարդական։ Այն խոսում է հուշերի, մանկության և հայրենիքի մասին։
Ռեգբիի թիմը 2022 թվականի մրցաշրջանի յոթերորդ, ութերորդ և իններորդ խաղերում վաստակել է համապատասխանաբար 24, 17 և 25 միավոր։ Թիմի միջին միավորները մեկ խաղում, 9 խաղերից հետո, ավելի բարձր էին, քան առաջին 6 խաղերից հետո: Նրանց միջինը 10 խաղից հետո 22-ից ավելի էր: Ո՞րն է միավորների այն նվազագույն քանակը, որ թիմը կարող էր վաստակել իր 10-րդ խաղում:
31
Խնդիր 2
Արմենը սպիտակ թղթի կտորների վրա գրեց վեց հաջորդական թվեր՝ յուրաքանչյուր կտորի վրա մեկ թիվ: Նա կպցրեց թղթի այդ կտորները երեք մետաղադրամի վրա՝ երեսից և տակից: Հետո նա երեք անգամ նետեց այդ երեք մետաղադրամները։ Առաջին նետումի ժամանակ նա տեսավ 6, 7 և 8 թվերը, ինչպես ցույց է տրված նկարում, և դրանք ներկեց կարմիր գույնով: Երկրորդ նետման ժամանակ նրա տեսած թվերի գումարը 23 էր, իսկ երրորդի ժամանակ՝ 17: Որքա՞ն էր մնացած երեք սպիտակ թղթի կտորների վրա գրված թվերի գումարը:
18
Խնդիր 3
Բաբկենը գրել է միայն 7 թվանշանով կազմված թվեր, դրանք գումարել ու ստացել 1015: Նա 7-ն օգտագործել է 10 անգամ, ինչպես ցույց է տրված նկարում: Այժմ նա ուզում է նույն ձևով գրել 2023 թիվը՝ օգտագործելով 7-ն ընդամենը 19 անգամ։ Քանի՞ անգամ նա կօգտագործի 77 թիվը։
1)Արկղն ունի 3,5 դմ կողմով խորանարդի ձև: Որքա՞ն նրբատախտակ է անհրաժեշտ այդ արկղը պատրաստելու համար։ 6•3,52=73,5
2)Ուղղանկյունանիստի ձև ունեցող սենյակի չափսերն են՝ երկարությունը 6 մ, լայնությունը 4 մ, բարձրությունը`3 մ: Գտեք սենյակի՝
ա) հատակի մակերեսը, 4•6=24
բ) պատերի մակերեսը 2•6•3+2•4•3=63
3)3 մ բարձրություն ունեցող սենյակի ուղղանկյունաձև հատակն ունի 5 մ և 4,5 մ չափսեր: Առնվազն քանի փաթեթ պաստառ է հարկավոր այդ սենյակի պատերը լրիվ պաստառապատելու համար, եթե յուրաքանչյուր փաթեթ ունի 9,5 մ2 մակերես (դուռը և պատուհանը անտեսել): 5•3•2=30 4,5•3•2=27 30+27=57 57:9,5=6
4)20 մ երկարությամբ, 10 մ լայնությամբ և 2 մ բարձրությամբ ուղղանկյունանիստի ձև ունեցող ջրավազանի հատակը և պատերը անհրաժեշտ է սալիկապատել: Սալիկներից յուրաքանչյուրն ունի 2 դմ կողմով քառակուսու ձև: Քանի՞ այդպիսի սալիկ է հարկավոր։
Լողավազանը բիլիարդի ամենատարածված ձևն է, որը ներառում է մի քանի ենթատեսակներ, ինչպիսիք են 8, 9 և 10 գնդակային լողավազան: Այս խաղերից յուրաքանչյուրի հիմնական նպատակն է գլորել ձեր գնդակները ձեր գրպանները և վերջապես գլորել «բիլիարդ ութը», «բիլիարդ ինը» կամ «բիլիարդ տասը»: Սնուկերը բիլիարդի ավելի ռազմավարական և տեխնիկական ձև է, որտեղ խաղացողները պետք է հարվածեն սպիտակ գնդակին այնպես, որ նախ խփեն գունավոր, ապա կարմիր գնդակներին: Snooker-ը հայտնի է նաև իր բարձր ճշգրտության պահանջներով: Carom-ը բիլիարդի խաղ է, որտեղ խաղացողները բախվում են սպիտակ գնդակին այնպես, որ այն դիպչում է մյուս երկու գնդակներին: Գրպաններ չկան, և նպատակն է որոշակի քանակի քարեր պատրաստել որոշակի քանակի շարժումների ընթացքում:
Ընկերս՝ զվարթ ու կատակաբան, շուրջն էր հավաքել բոլոր հյուրերին: Կանաչազարդ դաշտավայրը՝ ցողված վաղորդյան մարգարիտներով, վառվում էր ծիածանի ամենանուրբ գույներով: Այդ առավոտ տեսածս առաջին բանը մեր ծիրանենին էր՝ ծաղկազգեստ ու բուրող: Մայրամուտին ծովը՝ շառագույն ու հանդարտ, հանկարծ ալեկոծվեց:
Հարցական դերանունները փոխարինի´ր համապատասխան որոշիչ բառակապակցություններով:
Հեռագիրը` ընկերոջս գրած, բերել էին գիշերը: Ծաղիկը` անուշ բուրմնունքով , դաշտում կարծես միակն էր: Աշունը շուկան լցրել է մրգերով` ախորժակը հագեցնող: Նրա հիասթափությունը մատնում էին աչքերը` տխրությունից մռայլ: Մի ժպիտ` երջանկությունից փայլող, թառել էր դեմքին:
Անտառաբնակ բուի նման մի կին քաշում էր գանգակի պարանը: Զանգակի պարանը քաշում էր մի կին` նման անտառաբնակ բուի:
Սրտաբուխ ու մտերիմ այդ ձայնը ուշքի բերեց նրան:
Նրան ուշքի բերեց այդ ձայնը՝ սրտաբուխ ու մտերիմ: Գարնան երեկոյի նման գգվող մի ժպիտ թառել էր դեմքին:
Մի ժպիտ գարնան երեկոյի նման գգվող թառել էր դեմքին:
Կոշտուկներով պատած ու հողաբույր ձեռքերը հարգանք էին ներշնչում:
Հարգանք էին ներշնչում ձեռքերը՝կոշտուկներով պատած ու հաղաբույր: Անտառային հավերժահարսի նման մի աղջիկ հանկարծ փայտահատին մոտեցավ:
Հանկարծ փայտահատինմոտեցավ մի աղջիկ՝ անտառային հավերժահարսի նման: Երկարոտն ու նրբակազմ մի կին անցնում էր մեր փողոցով:
Մեր փողոցով անցնում էր մի կին՝ երկարոտն ու նրբակազմ: Գազանիկը մարդու ձեռքերին նմանվող երկար,բարակ ու ոսկրոտ մատներով թաթեր ուներ:
Երկար , բարակ ու ոսկրոտ մատներով թաթեր ուներ գազանիկը ՝ մարդու ձեռքերին նմանվող։
Տրված ծավալուն որոշիչներն ավելացրո՛ւ ընդգծված գոյականներին այնպես,
որ լինեն նրանցից առաջ և հետո: Կետադրությանն ուշադրությո՛ւն դարձրու:
Օրինակ`
Ծեր ու իմաստուն հեքիաթասաց: Ջրաղացը լռել էր արդեն: – Ծեր ու իմաստուն հեքիաթասաց ջրաղացը լռել էր արդեն: Ջրաղացը` ծեր ու իմաստուն հեքիաթասաց, լռել էր արդեն: Արդեն լռել էր ջրաղացը` ծեր ու իմաստուն հեքիաթասաց:
Խուճապահար թռչունի նման: Մի աղջիկ մոտեցավ հավաքվածներին:
Հավաքվածներին մոտեցավ մի աղջիկ՝ խուճապահար թռչունի նման:
Հավաքվածներին մոտեցավ խուճապահար թռչունի նման մի աղջիկ:
Վերջալույսի շողերով օծված: Լեռն առասպելական մի նահապետ էր կարծես:
Վերջալույսի շողերով օծված լեռը , առասպելական մի նահապետ էր կարծես։
Առասպելական մի նահապետ էր կարծես լեռը՝ վերջալույսի շողերով օծված։
Կարկաչուն ու հստակ ձայնը գլուխը գցած: Զանգը բոլորին հավաքում էր եկեղեցում:
Զանգը ՝ կարկաչուն ու հստակ ձայնը գլուխը գցած, բոլորին հավաքում էր եկեղեցում:
Բոլորին հավաքում էր եկեղեցում զանգը՝ կարկաչուն ու հստակ ձայնը գլուխը գցած։
Մանվելյան Շուշան 