Day: 16.02.2026

Նախագծային աշխատանք
Թեմա՝ Հալոգենների և դրանց միացությունների կիրառությունն ու կենսաբանական դերը

Ներածություն

Հալոգենները քիմիական տարրերի խումբ են, որոնք գտնվում են պարբերական համակարգի 17-րդ խմբում։ Դրանք շատ ակտիվ են և բնության մեջ հիմնականում հանդիպում են միացությունների ձևով։ Հալոգենները կարևոր դեր ունեն թե՛ արդյունաբերության, թե՛ բժշկության և թե՛ կենդանի օրգանիզմների համար։

Հալոգենների խումբը

Հալոգեններին են պատկանում՝

Ֆտոր (F)

Քլոր (Cl)

Բրոմ (Br)

Յոդ (I)

Ասատ (At)

Հալոգենների ընդհանուր հատկությունները

Հալոգենները ունեն սուր հոտ, թունավոր են ազատ վիճակում և հեշտությամբ միանում են մետաղների ու ոչ մետաղների հետ։ Դրանք հաճախ օգտագործվում են աղերի, թթուների և այլ կարևոր նյութերի ստացման համար։

Հալոգենների կիրառությունը
Ֆտոր և նրա միացությունները

Ֆտորը օգտագործվում է ատամնաբուժության մեջ (ատամի մածուկներ), քանի որ ամրացնում է ատամների էմալը։ Ֆտորիդները կիրառվում են նաև մետաղների մշակման և քիմիական արդյունաբերության մեջ։

Քլոր և նրա միացությունները

Քլորը լայնորեն կիրառվում է ջրի ախտահանման համար։ Քլորի միացությունները օգտագործվում են սպիտակեցնող նյութերում, պլաստմասսաների արտադրությունում և բժշկության մեջ։

Բրոմ և նրա միացությունները

Բրոմը օգտագործվում է լուսանկարչության մեջ, ինչպես նաև որոշ դեղերի և հանգստացնող նյութերի արտադրությունում։

Յոդ և նրա միացությունները

Յոդը կարևոր է բժշկության մեջ՝ վերքերի ախտահանման համար։ Այն օգտագործվում է նաև աղի յոդացման ժամանակ՝ մարդու առողջությունը պահպանելու նպատակով։

Հալոգենների կենսաբանական դերը
Յոդի դերը մարդու օրգանիզմում

Յոդը անհրաժեշտ է վահանաձև գեղձի ճիշտ աշխատանքի համար։ Յոդի պակասը կարող է առաջացնել հիվանդություններ, օրինակ՝ խպիպ։

Քլորի դերը

Քլորը մասնակցում է մարսողական գործընթացներին և օրգանիզմի ջրային հավասարակշռության պահպանմանը։

Ֆտորի դերը

Ֆտորը փոքր քանակներով օգտակար է ատամների և ոսկորների համար, բայց մեծ քանակներով կարող է վնասակար լինել։

Վտանգներն ու անվտանգության կանոնները

Հալոգենները ազատ վիճակում թունավոր են, ուստի դրանց հետ աշխատելիս անհրաժեշտ է պահպանել անվտանգության կանոնները։ Օգտագործվում են հատուկ պաշտպանիչ միջոցներ։

Եզրակացություն

Հալոգենները կարևոր դեր ունեն մարդու կյանքում և բնության մեջ։ Դրանց ճիշտ և վերահսկված օգտագործումը մեծ օգուտ է տալիս բժշկությանը, արդյունաբերությանը և առողջությանը։

Օգտագործված գրականություն

Դասագրքեր քիմիայի (8-9-րդ դասարան) Կրթական կայքեր

Հարցեր1. Լրացրու բաց թողնվածը․
ա) Հալոգենները պատկանում են ___ խմբին։
բ) Հալոգենների արտաքին էլեկտրոնների թիվը ___ է։
գ) Ամենաակտիվ հալոգենը ___ է։

ա) Հալոգենները պատկանում են 17-րդ (VIIA) խմբին։
բ) Հալոգենների արտաքին էլեկտրոնների թիվը 7 է։
գ) Ամենաակտիվ հալոգենը ֆտորն է։

2. Նշի՛ր ճիշտը կամ սխալը․
ա) Հալոգենները ոչ մետաղներ են։
բ) Բոլոր հալոգենները սենյակային ջերմաստիճանում գազ են։
գ) Հալոգենները բնության մեջ հանդիպում են ազատ վիճակում։

ա) Հալոգենները ոչ մետաղներ են։ — Ճիշտ
բ) Բոլոր հալոգենները սենյակային ջերմաստիճանում գազ են։ — Սխալ
գ) Հալոգենները բնության մեջ հանդիպում են ազատ վիճակում։ — Սխալ

3. Թվարկի՛ր հալոգենների քիմիական նշանները։
F, Cl, Br, I, At
ֆտոր, քլոր, բրոմ, յոդ, աստատ

4. Համեմատիր ֆտորը և քլորը՝ ըստ հետևյալ հատկանիշների․
ֆիզիկական վիճակ
Ֆտոր — գազ
Քլոր — գազ

ակտիվություն
Ֆտոր — շատ ակտիվ, ամենաակտիվ հալոգենն է
Քլոր — ակտիվ է, բայց ֆտորից պակաս

կիրառություն
Ֆտոր — օգտագործվում է ատամի մածուկներում, քիմիական արդյունաբերությունում
Քլոր — օգտագործվում է ջրի ախտահանման, մաքրող նյութերի և պլաստմասսայի արտադրության մեջ

5.Ինչո՞ւ հալոգենները հեշտությամբ միացնում են էլեկտրոն և դառնում բացասական իոններ։

Քանի որ հալոգենների արտաքին շերտում կա 7 էլեկտրոն, նրանց մի էլեկտրոն է պակասում մինչև կայուն վիճակ (8 էլեկտրոն)։ Այդ պատճառով նրանք հեշտությամբ միացնում են 1 էլեկտրոն և դառնում բացասական իոններ (−1)։

6.Գրիր ռեակցիայի հավասարումը․
ա) Նատրիում + քլոր
բ) Երկաթ + բրոմ

ա) Նատրիում + քլոր
2Na+Cl₂​=2NaCl

բ) Երկաթ + բրոմ
2Fe+3Br_2​=2FeBr_3​

7. Տրված է ռեակցիան․
Cl₂ + KBr → KCl + Br₂
Ո՞ր հալոգենն է ավելի ակտիվ, հաշվիր դրա Mr-ը և հավասարեցրու ռեակցիան:


ա) Ո՞ր հալոգենն է ավելի ակտիվ

Ավելի ակտիվ է քլորը, քանի որ դուրս է մղում բրոմին նրա միացությունից։

բ) Քլորի Mr-ը
Mr(Cl2​)=2×35.5=71

գ) Հավասարեցված ռեակցիա
Cl2​+2KBr=2KCl+Br2​

8. Բարդ Ի՞նչ ծավալով քլոր պետք է հեղուկացնել 60 տ բեռնատարողությամբ երկաթուղային ցիստեռնը հեղուկ քլորով լցնելու համար:

9. Ստորև բերված ո՞ր նյութերի հետ է փոխազդում քլորը. ա) KBr, բ) NaF, գ) Lil, դ) ZnF:
Ընտրե՛ք ճիշտ պատասխանի համարը և գրեք հնարավոր ռեակցիաների հավասարումները.
Cl₂​+2KBr=2KCl+Br₂​
Cl₂​+2LiI=2LiCl+I_2​

Լուսանկարչության մեջ օգտագործվում են հալոգենների միացություններ, հատկապես՝ բրոմի, քլորի և յոդի միացությունները արծաթի հետ։ Դրանք կոչվում են արծաթի հալոգենիդներ։ Ամենահայտնիներն են արծաթի բրոմիդը (AgBr), արծաթի քլորիդը (AgCl) և արծաթի յոդիդը (AgI)։

Այս նյութերը շատ զգայուն են լույսի նկատմամբ։ Երբ լույսը ընկնում է լուսանկարչական ժապավենի վրա, արծաթի հալոգենիդները քայքայվում են և առաջացնում մետաղական արծաթ։ Այդ փոփոխության շնորհիվ ձևավորվում է լուսանկարի պատկերը։

Հատկապես լայնորեն կիրառվել է արծաթի բրոմիդը՝ սև-սպիտակ լուսանկարչության մեջ։

Այսպիսով, լուսանկարչության զարգացման մեջ կարևոր դեր են ունեցել բրոմի, քլորի և յոդի միացությունները։

Դասի հղումը

Պատասխանել հարցերին

1.Ինչպիսի՞ն է ՀՀ բնակչության միջին խտությունը: Ինչպե՞ս է այն փոխվել տարիների ընթացքում:
ՀՀ միջին բնակչության խտությունը մոտ 100 մարդ/քառ. կմ է. այն վերջին տարիներին մի փոքր նվազել է արտագաղթի և ծնելիության անկման պատճառով. քաղաքներում խիտ է, լեռնային և գյուղական շրջաններում նոսր.

2.Նկարագրե’լ ՀՀ բնակչության տեղաշխումն ըստ վարչական մարզերի վերընթաց գոտիների:
Խիտ բնակված մարզեր են Երևան, Արարատի, Արագածոտնի, Արմավիրի և Շիրակի մարզերը. նոսր բնակված մարզեր են Սյունիքի, Վայոց ձորի և Տավուշի մարզերը. հիմնական պատճառներն են ռելիեֆը, կլիման և տնտեսական հնարավորությունները.

3.Նշե’լ ՀՀ քաղաքների տիպեր ըստ մարդաշատության:
Մեծ քաղաքներ (>100 000 մարդ) են Երևան, Գյումրի և Վանաձոր. միջին քաղաքներ (20 000–100 000 մարդ) են Հրազդան, Արմավիր, Աբովյան. փոքր քաղաքներ (<20 000 մարդ) են Կապան, Մարտունի, Վայք.

4.Քարտեզի վրա նշել խտաբնակ մարզերը:

1)Արտահայտությունն արտահայտե´ք a₁-ով ու d-ով.
ա) a₅ + a₁₀
a1+4d+a1+9d=2a1+13d

բ) a₃ + 2a₇
a1+2d+2a1+12d=3a1+14d

գ) a₇ + a₈ — 2a₆
a1+6d+a1+7d-2a1-10d=3d

դ) a₁₅ + a₁₇ — 2a₁₆
a1+14d+a1+16d-2a1-30d=0

2){a_n} թվաբանական պրոգրեսիայում գտեք
ա) a₂ և d-ն, եթե a₁ = 5, a₃ = 13 ;
9,4

բ) a₁ և d-ն, եթե a₂ = 3 , a₁₀ = 19 ;
1,2

գ) a₂ և d-ն, եթե a₁₂ = — 2 , a₃ = 7 ;
-1

դ) a₁₀₁ և d-ն, եթե a₁₂ = 20,5 ; a₇ = 10, 5 :
2

3)Տրված է {a_n} թվաբանական պրոգրեսիան։ Հաշվեք․
ա) S₂₀ — ը, եթե a₁ = 1 , a₂₀ = 20 ;\
s20=20*1+20/2=210

բ) S₁₃, եթե a₁ = 17, a₁₃ = 13 ;
s13=13*17+13/2=195

գ) S₃₀, եթե a₁ = — 10 a₃₀ = 20 ;
s30=30*-10+20/2=150

դ) S₁₇, եթե a₁ = 11, a₁₇ = 19 :
s17=17*11+19/2=255

Մարդու սիրտը երբեմն կարող է լինել ավելի խոր, քան ամենախոր լիճը։ Այդ սրտում կարող են վառվել կրակներ, որոնք երբեք չեն մարում, բայց կարող են նաև ծնվել արցունքներ, որոնք դառնում են մի ամբողջ ծով ցավ։ «Փարվանա» բալլադում Հովհաննես Թումանյանը պատմում է մի արքայադստեր մասին, որի հպարտությունն ու պահանջը դարձան մեծ ողբերգության պատճառ։

Արքայադուստրը գեղեցիկ էր, խելացի և հպարտ։ Նրա գեղեցկության համբավը տարածվել էր հեռու երկրներ, և բազմաթիվ փեսացուներ եկել էին նրան տեսնելու։ Բայց նա սովորական երջանկություն չէր ցանկանում։ Նա ուզում էր անշեջ հուր՝ մի կրակ, որը երբեք չէր մարի։ Այդ պահանջը թվում էր անհնար։ Սակայն արքայադուստրը չէր մտածում, թե իր խոսքը որքան ծանր փորձություն կարող է դառնալ ուրիշների համար։

Փեսացուները ճանապարհ ընկան՝ հավատալով, որ կարող են արժանի լինել նրան։ Նրանք հաղթահարում էին սառնություն, քամի, մութ ու վտանգներ։ Բայց կրակը մարում էր։ Գուցե այն մարում էր ոչ միայն քամուց, այլ նաև այն պատճառով, որ իսկական սերը հնարավոր չէ չափել փորձություններով։ Երբ փեսացուները վերադարձան դատարկ ձեռքերով, արքայադստեր սիրտը կոտրվեց։ Նա հասկացավ, որ իր պահանջը խլեց իր իսկ երջանկությունը։

Նրա արցունքները հոսեցին անվերջ։ Այդ արցունքները սովորական չէին․ դրանք լի էին ափսոսանքով, հպարտությամբ և կորստով։ Եվ այդ արցունքներից ծնվեց լիճը՝ սառը, խաղաղ, բայց խոր։ Փարվանա լիճը դարձավ նրա ցավի հավերժ հիշատակը։ Ջրի յուրաքանչյուր ալիք կարծես պատմում է մի չիրականացած սիրո մասին։

Այս պատմությունը մեզ սովորեցնում է, որ երբեմն մարդը, ձգտելով կատարյալին, կորցնում է իրականը։ Սերը չի ապացուցվում անհնարին պահանջներով։ Այն ապացուցվում է հավատարմությամբ, հոգատարությամբ և ջերմությամբ։ Արքայադուստրը շատ ուշ հասկացավ դա, և նրա ուշացած գիտակցումը դարձավ լիճ։

«Արցունքներից ծնված լիճը» միայն գեղեցիկ լեգենդ չէ։ Այն խորհրդանշում է մարդու սրտի ցավը, հպարտության հետևանքները և այն ճշմարտությունը, որ երջանկությունը պետք է գնահատել, երբ այն մեր կողքին է։ Որովհետև երբ արցունքները դառնում են լիճ, արդեն ուշ է ինչ-որ բան փոխելու։

Լրացուցիչ աշխատանք (տանը)

Ընթերցել ,,Փարվանա,, բալլադը։

1. Ներկայացրո՛ւ արքայադստերը, ինչպիսի՞նն էր, ի՞նչ էր ցանկանում, ինչպիսի՞ բանավորություն ուներ։
Արքայադուստրը շատ գեղեցիկ, հպարտ և կամային աղջիկ էր։ Նա խելացի էր, բայց նաև խիստ ու պահանջկոտ։ Նրա խոսքը հաստատուն էր․ ինչ ասում էր, պիտի կատարվեր։ Նա ցանկանում էր այնպիսի փեսացու, որը կկարողանար իր համար բերել անշեջ կրակ։ Իր բնավորությամբ նա մի քիչ երազող էր, մի քիչ էլ՝ փորձող․ ուզում էր տեսնել, թե ով է իսկապես արժանի իրեն։

2. Ի՞նչ է խորհրդանշում անշեջ հուրը։
Անշեջ հուրը խորհրդանշում է հավերժ սեր, նվիրվածություն և հավատարմություն։ Այն նաև նշանակում է ուժ, տոկունություն և անմար զգացմունք։ Այդ կրակը սովորական բան չէր․ այն կարծես փորձություն էր։

3. Ի՞նչ կարծիքի ես արքայադստեր պահանջի վերաբերյալ, քո կարծիքով ի՞նչ էր իրականում ցանկանում արքայադուստրը։
Իմ կարծիքով՝ արքայադստեր պահանջը շատ դժվար ու գրեթե անհնար էր։ Երևի նա իրականում չէր ուզում ամուսնանալ, կամ ուզում էր գտնել այնպիսի մեկին, ով պատրաստ կլինի ամեն ինչի հանուն սիրո։ Նա գուցե ուզում էր համոզվել, որ իրեն սիրում են անկեղծ ու անձնուրաց։

4. Նկարագրի՛ր Փարվանա լիճը։
Փարվանա լիճը սառը, խոր ու խաղաղ լիճ է։ Այն գտնվում է լեռների մեջ, բնությունը այնտեղ գեղեցիկ է, բայց նաև մի քիչ տխուր։ Լիճը կարծես պահում է արքայադստեր արցունքների պատմությունը։ Ջուրը մաքուր է, բայց իր մեջ ունի տխրություն։

5. Պատմի՛ր այս պատմությունը փեսացուներից մեկի անունից։
Ես եկել էի հեռավոր երկրից՝ լսելով արքայադստեր գեղեցկության մասին։ Երբ լսեցի նրա պայմանը, չվախեցա։ Ճանապարհ ընկա՝ գտնելու անշեջ կրակը։ Ճանապարհը դժվար էր, սառն ու վտանգավոր։ Բայց երբ վերադարձա, իմ կրակը մարել էր։ Ես չկարողացա կատարել նրա պայմանը։ Երբ տեսա, թե ինչպես նա լաց եղավ, սիրտս ցավեց։ Նրա արցունքներից ծնվեց լիճը։ Ես հասկացա, որ երբեմն հպարտությունը կարող է կործանել երջանկությունը։

6. Դո՛ւրս բեր անհասկանալի բառերը և բացատրի՛ր բառարանի օգնությամբ։
անշեջ — այն, որը չի մարում
գահ — թագավորի նստատեղ

7. Ըստ քեզ՝ ո՞րն է ստեղծագործության ասելիքը, գաղափարը։
Ստեղծագործության ասելիքն այն է, որ չափազանց հպարտությունն ու անհնար պահանջները կարող են բերել դժբախտության։ Սերը պետք է գնահատել և չփորձել այն անհասանելի պայմաններով։ Մարդու արցունքները կարող են մեծ ցավի հետևանք լինել։

8. Գրի՛ր էսսե կամ ստեղծագործական աշխատանք (հիմնվելով այս ստեղծագործության վրա)՝ ,,Արցունքներից ծնված լիճը,, վերնագրով։
https://shushan5.school.blog/2026/02/16/%d5%a1%d6%80%d6%81%d5%b8%d6%82%d5%b6%d6%84%d5%b6%d5%a5%d6%80%d5%ab%d6%81-%d5%ae%d5%b6%d5%be%d5%a1%d5%ae-%d5%ac%d5%ab%d5%b3%d5%a8/