Մանվելյան Շուշան

Նոր մշակույթի առաջացման պատմական պայմանները:
Վերածննդի մշակույթի առաջացումը կապված էր քաղաքների և ապրանքադրամական հարաբերությունների զարգացման հետ։ Քաղաքների հարուստ առևտրականներն ու արհեստավորները իրենց հարստության մի մասը ծախսում էին շքեղ պալատներ, շենքեր կառուցելու, երեխաներին կրթության տալու համար։ Աճեց մի շարք մասնագետների՝ ճարտարապետ, ճարտարագետ, նկարիչ, ուսուցիչ, պահանջարկը։ Մինչև նոր մշակույթի երևան գալը միջնադարի մտածողները առավելապես գրում էին Աստծո մասին, իրենց խնդիրն էին համարում դավանաբանական հարցերի պարզաբանումը։
Իտալիայի քաղաքների տնտեսական և մշակութային բուռն զարգացումը փոխեց վերաբերմունքը հոգևոր և աշխարհիկ կյանքի հանդեպ: XIV դարից սկսած՝ փորձեր էին արվում վերականգնելու մոռացության մատնված անտիկ մշակույթը և օգտագործելու դրա կարևոր նվաճումները։

Վերածննդի բովանդակությունը
Սկիզբ առնող նոր մշակույթի ներկայացուցիչները խոնարհվում էին հունահռոմեական արվեստի և գիտության առջև, այն համարում էին մշակույթի «ոսկեդար»։ Վերածննդի գործիչներն ուսումնասիրում էին ոչ միայն Սուրբ Գիրքը, այլև անտիկ հեղինակներին, որոնց ուշադրության կենտրոնում հիմնականում մարդն էր։ Դասական լատիներենը դարձավ պաշտոնական հաղորդակցության ու գիտության լեզու:Վերածննդի ներկայացուցիչները սկսեցին հետաքրքրություն դրսևորել մարդու և նրա երկրային կյանքի նկատմամբ։ Մարդը դարձավ նոր մշակույթի ուսումնասիրման և ճանաչողության առանցքը։ Այդ պատճառով Վերածննդի գործիչներին սկսեցին անվանել հումանիստներ: Հումանիստներն իրենց հիմնական նպատակը
համարում էին մարդուն ճանաչելը։ Նրանց կարծիքով մարդն ունի արժանապատվություն, անհատական արժեք և ամեն ինչի հասնելու ունակություն: XV դ. հումանիզմը վերածվեց մշակութային շարժման, քանի որ հումանիստներն իրենց գաղափարները տարածում էին հասարակության տարբեր խավերում։ Այսպես սկսեցին վերածնվել անտիկ հասարակության բազմաթիվ արժեքներ։ Ահա թե ինչու XIV–XVII ­դդ. առաջին կեսն ընկած ժամանակաշրջանը ստացավ Վերածնունդ (Ռենեսանս) անվանումը:

Առաջադրանք 1

Սովորել դասը և պատասխանել հարցերին

• Ի՞նչ է նշանակում Վերածնունդ:

Այդ ժամակահատվածում սկսեցին վերածնվել բազմաթիվ անտիկ հասարակության արժեքներ և դրա պատճառով այդ ժամանակահատվածը անվանվեց վերածնունդ:

• Ովքե՞ր էին հումանիստները:

Հումանիստներ անվանում էին վերածննդի գործիչներին, որոնց ուսումնասիրությունները և ճանաչողումները հիմնված էին մարդու և  նրա կյանքի վրա:

Քրիստափոր Կոլումբոսը (1451–1506) հայտնի իտալացի ծովագնաց էր, ում ներգործությունը հանգեցրեց Եվրոպայի կողմից Ամերիկայի հայտնաբերմանը։ Նա նախնական նպատակ ուներ գտնելու արևելյան երկրները՝ հարուստ առևտրի ուղիներ բացելու համար, բայց իր ուղևորությունները հանգեցրին նոր աշխարհների բացահայտմանը՝ արևմտյան կիսագնդում։

Կոլումբոսի ուղևորությունները

Կոլումբոսը ծնվել էր գեներական ընտանիքում, բայց իր կյանքի մեծ մասն անցկացրել է ծովային ճանապարհորդությունների մեջ։ Նա վստահ էր, որ եթե նա ուղևորվի արևմուտք, կարող է հասնել Ասիա, ուստի նա իր ծրագիրը ներկայացրեց մի քանի եվրոպական պետությունների արքաներին։ Պատմության մեջ շատ ժամանակ Կոլումբոսը համարվում է որպես «Ամերիկայի հայտնագործող», սակայն իրականում նա երբեք չհասավ մինչև մայրցամաքի կիսով: Սակայն իր 1492 թվականի ուղևորությունն այդուհանդերձ ունի մեծ պատմական նշանակություն։

Նրա առաջին ուղևորությունը (1492–1493) սկսվեց Իսպանիայից՝ «Սанта Մարիա», «Պինտա» և «Նինյա» նավերով։ Կոլումբոսը 12 տուրկական շրջանում անցավ, բայց նրա նպատակին չհասավ։ Նա հասավ Կարիբյան կղզիներին՝ հավանաբար ներկայիս Բահամյան կղզիներին, այնուհետև այցելեց Կուբա և Hispaniola (այժմ Հաիթի և Դոմինիկյան Հանրապետություն)։ Կոլումբոսը կարծում էր, որ նա գտել է արևելյան երկրները, բայց իրականում նա հայտնաբերեց նոր աշխարհներ՝ անծանոթ Եվրոպային։

Կոլումբոսի նշանակությունը

Քրիստափոր Կոլումբոսի ուղևորությունները համարվում են կարևոր սկիզբ՝ Եվրոպայի կողմից Ամերիկայի գաղութացման և նոր աշխարհների բացահայտման։ Նրա հայտնագործությունները նպաստեցին Ատլանտյան օվկիանոսում կապերի զարգացմանը, ինչպես նաև արագացրին տնտեսական, քաղաքական ու մշակութային փոխազդեցությունները Եվրոպայի, Ասիայի, Աֆրիկայի և Ամերիկայի միջև։

Դրական արդյունքները:

• Եվրոպացիներն սկսեցին մեծ հետաքրքրություն ցուցաբերել Ատլանտյան օվկիանոսի այն կողմի երկրների նկատմամբ՝ սկսվեց դեպի Ամերիկա գաղութային պաշարումների գործընթացը։
• Ամերիկայի բուսական և կենդանական աշխարհը, ինչպես նաև թանկարժեք մետաղները (ոսկի, արծաթ) սկսեցին մեծ ներդրում ունենալ Եվրոպայի տնտեսությունում։

Արագացրեց նաև “Կոլումբյան փոխանակումը” (Columbian Exchange), երբ երկու աշխարհների միջև սկսեցին տեղափոխվել բույսեր, կենդանիներ, սնունդ, հիվանդություններ և տեխնոլոգիաներ։

Կոլումբոսի ժառանգություն

Իրականում Կոլումբոսը երբեք չհասավ ճշգրիտ այն վայրերին, որոնք ինքն ուզում էր գտնել։ Հետևաբար, այն ժամանակվա բացահայտումներն ու նրա կատարած քայլերը վիճելի են։ Օրինակ, երբ նա հայտնաբերեց նոր աշխարհները, նա չգիտեր, որ դրանք նոր մայրցամաքներ են՝ պարզապես մտածում էր, որ նա հասել է Ասիա։ Այնուամենայնիվ, Կոլումբոսի անվան հետ կապված առաջացած մի շարք լեգենդներ ու պատմություններ հետագայում դարձան պատմական նշանակություն ունեցող։

Այսօր Կոլումբոսը տարբեր կերպ է գնահատվում՝ երբեմն նրան համարում են հերոս, երբեմն՝ գաղութատեր և բռնակալ։ Նրա հայտնագործությունները, սակայն, անչափ ազդեցին աշխարհի պատմության ընթացքի վրա։

• Նշել Գերմանիայի աշխարհագրական դիրքի առավելություններն ու թերությունները:

Այն գտնվում է Եվրոպայի մեջտեղում, ինչպես նաև ասում են <<սրտում>>: Այնտեղ են հատվում իրար կապող, օդային, ցամաքային և ջրային կարևոր ուղիները: Իմ կարծիքով դիրքի թերություններ չունի:

• Նշել Գերմանիայի տնտեսության զարգացման նախադրյալները:

1. Գերմանիան, հենվելով սեփական բարձրորակ աշխատանքային ռե սուրսների, օտարերկրյա կապիտալ ներդրումների վրա, կարողացավ լայնո- րեն օգտվել տնտեսության ազատականացման հնարավորություններից ու գիտատեխնիկական առաջընթացի նորագույն նվաճումներից և կատարել արտադրության խոր տեխնիկական վերազինում, մեքենաների և սարքա- վորումների նորացում:

2. Երկրի տնտեսական հզորացմանը նպաստեցին գերմանացիներին

բնորոշ օրինապահությունը, կարգապահությունը, աշխատասիրությունը,

արհեստավարժությունը, գործողությունների ազատությունը և, վերջապես,

արտադրական բարձր մշակույթը:

3. Արևմտյան խոշոր տերությունները, հատկապես ԱՄՆ-ը, Մեծ Բրիտանիան, օգնեցին Արևմտյան Գերմանիային, իսկ ԽՍՀՄ-ը՝ Արևելյան Գերմանիային, վերականգնել իրենց տնտեսությունը:

• Ի՞նչ դեր ունի Գերմանիան ժամանակակից աշխարհում:

Ներկայումս այն Եվրամիության անդամ ամենամեծ և տնտեսապես ամենահզոր երկիրն է և ամենաակտիվ մասնակցությունն է բերում եվրոպական երկրների ինտեգրացման գործընթացին

• Ուրվագծային քարտեզի վրա նշել Գերմանիայի հարևան պետությունները, ափերը ողողող ջրային ավազանները:

Լրացուցիչ աշխատանք, պատասխանել հարցերին․

Ի՞նչ բաժիններից է կազմված գլխուղեղը։

Մեծ կիսագնդեր, ուղեղիկ, երկարավուն ուղեղ, միջանկյալ ուղեղ, միջին ուղեղ, կամուրջ

Ի՞նչ գիտեք երկարավուն ուղեղի և կամուրջի գործառույթների մասին։

Երկարավուն ուղեղում գտնվում են կարևոր կենսական կենտրոններ, որոնց վնասվելը մահով է ավարտվում: Այն ունի նաև պաշտպանական ռեֆլեքսներ օրինակ՝ փռշտոցը, հազը, արցունքազատումը և այլն:

Կամուրջի ներքևում երկարավուն ուղեղն է իսկ վերևում միջին ուղեղը: Կամրջում գտնվում են որոշ գանգուղեղային նյարդային կորիզներ, որանք նյարդավորում են դեմքի դիմախաղը, բերանի ու քթի խոռոչի լորձաթաղանթը և այլն:

Միջին ուղեղի ինչպիսի՞ գործառույթ գիտեք։

Միջին ուղեղում գտնվող նեյրոնների որոշ խումբ կեղևի վրա թողնում է ակտիվացնող ազդեցություն, որը կարևոր նշանակություն ունի արթուն վիճակը պահպանելու համար։

Լրացուցիչ աշխատանք, պատասխանել հարցերին․

• Ի՞նչ է իրենից ներկայացնում ռեֆլեքսային աղեղը

Դա ռեֆլեքսի կառուցվածքային հիմքն է

• Ի՞նչ է ռեֆլեքսը

Դա օրգանիզմի պատասխան ռեակցիան է ներքին և արտաքին գռգիռներին որոնց նաև մասնակցում է նյարդային համակարգը:

• Ռեֆլեքսի ի՞նչ տեսակներ գիտեք։

բարդ, պարզ

1. Ընտանիք
   Ընտանիքը մարդկանց խումբ է, որ միավորվում է տանը ապրելու և միմյանց օգնելու համար։ Ընտանիքը այն վայրն է, որտեղ մարդիկ միմյանց սիրում են, հոգ են տանում ու աջակցության կարիք ունեն։ Սա առաջին ուսուցման և բարոյական արժեքների տարածման վայրն է, որտեղ երեխաները սովորում են կյանքի հիմունքները։
2. Ազգ
   Ազգը մի ժողովուրդ է, որը կապ ունի իր պատմության, լեզվի, մշակույթի և սովորույթների հետ։ Այս մարդիկ միմյանց նմանություններ ունեն՝ ավելի հաճախ լեզվով կամ ավանդույթներով։ Նրանք նաև զգում են իրենց ընդհանուր սերունդը, անցած ճանապարհը և ընդհանուր ապագան։
3. Մշակույթ
   Մշակույթը այն ամենն է, ինչ ստեղծում է մի ժողովուրդ՝ արվեստ, երգ, պար, գրականություն, սովորույթներ։ Այն նաև սովորություններն ու այնպիսի բաներ է ներառում, ինչպիսիք են կենցաղը, հագուստը կամ սնունդը։ Մշակույթը նաև ցույց է տալիս, թե ինչպես ենք մենք մտածում, ապրում ու հաղորդակցվում։

Այս երեք հասկացությունները՝ ընտանիքը, ազգը և մշակույթը, ազդում են մեր ձևավորմանը և կյանքին:

Բուրգի մասին դուք նախնական տեղեկություններ ունեք: Հին աշխարհի յոթ հրաշալիքներից են Եգիպտական բուրգերը:

Բուրգն այն բազմանիստն է, որի նիստերից մեկը բազմանկյուն է, իսկ մյուս բոլոր նիստերն ընդհանուր գագաթով եռանկյուններ են:

Բազմանկյունը կոչվում է բուրգի հիմք, իսկ նույն գագաթով եռանկյունները՝ կողմնային նիստեր: Բուրգի գագաթից հիմքի հարթությանն իջեցված ուղղահայացը կոչվում է բուրգի բարձրություն:

Եթե բուրգի հիմքը n-անկյուն բազմանկյուն է, ապա բուրգն անվանում են n-անկյուն բուրգ:

n-անկյուն բուրգն ունի 2n կող, որոնցից n-ը հիմքի կողերն են, իսկ n-ը՝ կողմնային կողերը:

n-անկյուն բուրգն ունի n+1 նիստ, որոնցից 1-ը հիմքն է, իսկ n-ը՝ կողմնային նիստերը:

n-անկյուն բուրգն ունի n+1 գագաթ, որոնցից 1-ը բուրգի գագաթն է, իսկ n-ը՝ հիմքի գագաթներն են:

Առաջադրանքներ․
1)Բերված մարմիններից ո՞րն է բուրգը:

ա)

բ)

գ)

դ)

ե)

զ)

Ե֊ն

2)Քանի՞ նիստ ունի իննանկյուն բուրգը:

n+1=8+1=10

3)Գտեք 8-անկյուն բուրգի կողերի, նիստերի և գագաթների թվերը։

Կող֊2n=16, նիստ֊n+1=9, գագաթ֊n+1=9

4)Գտիր 45-անկյուն բուրգի կողերի թիվը:

2n=90

5)Ինչպե՞ս է կոչվում բուրգը, եթե այն ունի՝

ա)13 նիստ

12 անկյուն

բ)10 գագաթ

9 անկյուն

գ)12 կող

6 անկյուն

6)Կարո՞ղ է լինել այնպիսի բուրգ, որն ունի՝

ա)9 նիստ

Այո

բ)9 կող

Ոչ

7)Քառանկյուն բուրգի հիմքը 64 սմ պարագծով քառակուսի է, իսկ կողմնային նիստերը հավասարակողմ եռանկյուններ են։Գտեք բուրգի կողմնային կողերը։
64 : 4 = 16

Երկրաչափության այն բաժինը, որը ուսումնասիրում է պատկերների հատկությունները տարածության մեջ, կոչվում է տարածաչափություն: Այն պատկերը, որի ոչ բոլոր կետերն են ընկած միևնույն հարթության մեջ, կոչվում է տարածական պատկեր:

Զուգահեռանիստի սահմանումն ու հատկությունները.

Զուգահեռանիստ  կոչվում է այն բազմանիսը, որի բոլոր 6 նիստերը զուգահեռագծեր են:

Բազմանկյունները, որոնցից կազմված է բազմանիստի մակերևույթը, կոչվում են նիստեր: Նիստերի կողմերը կոչվում են բազմանիստի կողեր: Կողերի ծայրակետերը կոչվում են բազմանիստի գագաթներ:

Զուգահեռանիստն ունի 6 նիստ, 8 գագաթ և 12 կող:

Զուգահեռանիստի ընդհանուր կող ունեցող նիստերը կոչվում են կից, իսկ ընդհանուր կողեր չունեցող նիստերը՝ հանդիպակաց:

Զուգահեռանիստի հիմքեր անվանում են նրա որևէ երկու հանդիպակաց նիստերը, իսկ մնացած նիստերը՝ կողմնային նիստեր: 

Հիմքերին չպատկանող կողերը կոչվում են զուգահեռանիստի կողմնային կողեր: 

Նույն նիստում չգտնվող երկու գագաթները միացնող հատվածը կոչվում է զուգահեռագծի անկյունագիծ: 

Գոյություն ունեն զուգահեռանիստերի երկու տեսակ՝

— ուղիղ,

— թեք:

Ուղիղ զուգահեռանիստերի կողմնային նիստերը ուղղանկյուններ են:

Թեք զուգահեռանիստի կողմնային նիստերը զուգահեռագծեր են:

Ուղիղ զուգահեռանիստը, որի հիմքերը ևս ուղղանկյուններ են, կոչվում է ուղղանկյունանիստ:

Այն ուղղանկյունանիստը, որի բոլոր կողերը հավասար են, կոչվում է խորանարդ:

Զուգահեռանիստի հատկությունները:

— Զուգահեռանիստի հանդիպակաց նիստերը զուգահեռ են և հավասար:

— Զուգահեռանիստի բոլոր չորս անկյունագծերը հատվում են միևնույն կետում և այդ կետում կիսվում են: 

— Ուղիղ զուգահեռանիստերի կողմնային նիստերը ուղղանկյուններ են: 

Առաջադրանքներ․

1)

ա)

BC=B1C1=5
A1B1=AB=4
AB=DC=4
բ)

AD=BC=c
A1A=C1C=b
BA=CD=a

2)

48:12=4

3)

32:4=8
8*12=96