09․09․25
Զրույց՝ քերականության առարկան, նպատակը, բաժինները։
Առաջադրանքներ
- Կարդա Պ.Բեդիրյանի «Բառերի խորհրդավոր աշխարհից» գրքի հերթական հոդվածը
Դեմքի ուղղությա՞մբ, թե դեպի աջ
Երբ լսենք առա՜ջ հրամանը, մենք, առանց վայրկյան անգամ մտածելու, մեր քայլերը կուղղենք դեպի այն կողմը, ուր դարձել է մեր դեմքը։ Եվ այստեղ զարմանալի ոչինչ չկա։ Սակայն մեր հեռավոր նախնիները, եթե այդ նույն հրամանն ստանային, կքայլեին…. դեպի աջ։ Որովհետև առաջ (= առ +աջ) ստուգաբանորեն նշանակում է «դեպի աջ»։
Այդ ինչպե՞ս պատահեց, որ աջ-ը նշանակեց «ուղիղ»։
Իմաստի այս անցումը սովորական երևույթ է ոչ միայն հայերենի, այլև ուրիշ լեզուների համար. ծանոթ շատ լեզուներում աջ միաժամանակ նշանակում է նաև «ուղիղ», «ճիշտ», անգամ «ճշմարիտ»։ Համեմատեք. правый «աջ» և правильный «ճիշտ», право «իրավունք», правда «ճշմարտություն»։ Անգլերեն right /ռայթ/, ֆրանսերեն droit /դղուա/, պահլավերեն ռասաթ ունեն հիշված երեք իմաստներն էլ։
Աջ բառի այս իմաստների հետ են ըստ էության առնչվում և աջել («ճիշտ կողմը շուռ տալ»), գործերը աջ գնալ («հաջողությամբ ընթանալ») արտահայտությունները, հենց ինքը՝ հաջողություն բառը։ Եվ ընդհակառակը, ձախ փոխաբերաբար նշանակում է «ոչ ճիշտ», «ձախորդ»։ Ձախել, գործերը ձախ գնալ, ձախողվել, ձախորդություն…
Ով գիտե, գուցե «աջ» >«ուղիղ», «ճիշտ» անցումը կապված է աջլիկության, իբրև ճիշտ ու նորմալ երևույթի ընկալման հետ։ Ով գիտե։ Փաստն այն է, որ առաջ (առջև), առաջարկել, առաջին, հաջորդ, հաջող… բառերի արմատն է աջ։
2. Առաջադրանք
- Քանի՞ լեզվի մասին խոսք կա այս տեքստում։
Տեքստում նշվում են 5 լեզու՝ հայերեն, ռուսերեն, անգլերեն, ֆրանսերեն, պահլավերեն։։ - Ի՞նչ է նշանակել հին հայերենում առաջ բառը։ Հանդիպե՞լ եք նույն իմաստը ժամանակակից հայերենում։
Հին հայերենում առաջ նշանակում էր «դեպի աջ»։
Ժամանակակից հայերենում այս իմաստով գրեթե չի օգտագործվում։ - Տեքստից գտիր երեք հնչյունափոխված բառ, բացատրիր՝ ինչ հնչյունափոխություն է տեղի ունեցել։
Օրինակներ տեքստից․
առաջ – աջ = հնչյուն է դուրս մնացել (առ + աջ = առաջ)։
հաջող – աջ = հնչյունափոխություն՝ a — ha (հ-ի ավելացում)։
առաջարկել — աջ = արմատի փոխում «աջ»-ից, հնչյունների միացում։ - Գրիր սովորական, ծանոթ, ձախորդ, ճիշտ բառերի հականիշները։
սովորական — շատ հատուկ / արտասովոր
ծանոթ — անծանոթ
ձախորդ — հաջող
ճիշտ — սխալ - Տեքստում գտիր հոգնակի գոյականները, բացատրիր դրանց կազմությունը։
լեզուներ — լեզու + ներ
իմաստները — իմաստ + ներ / ը
բառերը — բառ + եր
արտահայտությունները — արտահայտություն + ներ + ը - Կազմիր լրագիր, վիպագիր, նստացույց, ժամացույց, անասնակեր, շատակեր, դեղատուն, մեծատուն բառերի հոգնակին։
լրագիր — լրագիրներ
վիպագիր — վիպագիրներ
նստացույց — նստացույցներ
ժամացույց — ժամացույցներ
անասնակեր — անասնակերներ
շատակեր — շատակերներ
դեղատուն — դեղատներ
մեծատուն — մեծատներ - Նշիր վայրկյան, նախնի, հրաման, հաջողություն գոյականների հոլովումները։
վայրկյան
Ի. վ. վայրկյան
Ռ. վ. վայրկյանի
Տ. վ. վայրկյանին
Ե. վ. վայրկյանը
Բ. վ. վայրկյան
Գ. վ. վայրկյանով
ԲՄ. վ. վայրկյանից
նախնի
Ի. վ. նախնի
Ռ. վ. նախնու
Տ. վ. նախնուն
Ե. վ. նախնին
Բ. վ. նախնի
Գ. վ. նախնով
ԲՄ. վ. նախնուց
հրաման
Ի. վ. հրաման
Ռ. վ. հրամանի
Տ. վ. հրամանին
Ե. վ. հրամանը
Բ. վ. հրաման
Գ. վ. հրամանով
ԲՄ. վ. հրամանից
հաջողություն
ԲՄ. վ. հաջողությունից
Ի. վ. հաջողություն
Ռ. վ. հաջողության
Տ. վ. հաջողությանը
Ե. վ. հաջողությունը
Բ. վ. հաջողություն
Գ. վ. հաջողությամբ
Մանվելյան Շուշան 