Ժամանակն ու տարածությունը յուրաքանչյուր պատմության հիմքն են, սակայն իսկական արժեք ունեցող ստեղծագործությունները կարողանում են դուրս գալ այդ սահմաններից և դառնալ համամարդկային։ Ժամանակը փոխվում է, սահմանները փոխվում են, իշխանությունները գալիս ու անցնում են, բայց ազնվությունը, արժանապատվությունն ու ազգային ինքնության պահպանման ձգտումը մնում են անփոփոխ արժեքներ, որոնք միավորում են անցյալը, ներկան և ապագան։ Թե՛ Հովհաննես Թումանյանի «Թմկաբերդի առումը» պոեմի հատվածը, թե՛ Արցախի ինքնավարության մասին պատմական անդրադարձը ցույց են տալիս, որ անցյալի իրադարձությունները միայն տվյալ ժամանակին չեն պատկանում․ դրանք պատգամ են նաև ապագայի համար։
Գեղարվեստական հատվածում ներկայացված է Թմկաբերդի անկումը։ Տարածությունը՝ Ջավախքը և ավերված բերդը, խորհրդանշում են հայրենի հողը, իսկ ժամանակը՝ ողբերգական պատմական պահը։ Շահը հաղթել է, բայց նրա հաղթանակը դառն է, որովհետև այն ձեռք է բերվել դավաճանությամբ։ Թումանյանը ցույց է տալիս, որ աշխարհում ոչինչ հավերժ չէ՝ ոչ փառքը, ոչ իշխանությունը, ոչ նույնիսկ հաղթանակը։ Սակայն կա մի արժեք, որը ժամանակից ու տարածությունից վեր է՝ ազնվությունը։ Թմկա տիրուհու խոսքերը հաստատում են, որ ճշմարտությունն ավելի բարձր է, քան ուժը, և արժանապատվությունը չի կարող պարտվել նույնիսկ մահվան առաջ։
Պատմական հատվածում ներկայացվում է Արցախի ինքնավարության հաստատումը Նադիր շահի օրոք։ Նադիր Շահի քաղաքական քայլերի արդյունքում Արցախը դարձավ առանձին վարչական միավոր, իսկ Խամսայի հինգ մելիքությունները պահպանեցին իրենց ներքին ինքնուրույնությունը։ Տարածությունը՝ Գանձակից մինչև Արաքս գետ, և ժամանակը՝ 18-րդ դարի բարդ քաղաքական շրջանը, ընդգծում են պայքարի ու անկայունության պայմանները։ Սակայն այս պատմական իրադարձությունները ևս ունեն խորքային իմաստ․ դրանք վկայում են, որ նույնիսկ դժվար ժամանակներում ժողովուրդը կարող է պահպանել իր պետական մտածողությունը և ինքնությունը։
Այսպիսով, թե՛ գեղարվեստական, թե՛ պատմական տեքստերը ցույց են տալիս, որ ժամանակն ու տարածությունը միայն արտաքին պայմաններ են, իսկ մարդկային և ազգային արժեքները՝ հավերժ ուղենիշներ։
Մանվելյան Շուշան 