Category: Ֆիզիկա 9

 §27. ՄԱԳՆԻՍԱԿԱՆ ԴԱՇՏԻ ԱԶԴԵՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀՈՍԱՆՔԱԿԻՐ ՇՐՋԱՆԱԿԻ ՎՐԱ: ԷԼԵԿՏՐԱՇԱՐԺԻՉ

 §28. ԷԼԵԿՏՐԱՄԱԳՆԻՍԱԿԱՆ ՄԱԿԱԾՄԱՆ ԵՐԵՎՈՒՅԹԸ

 §29. ԷԼԵԿՏՐԱՄԱԳՆԻՍԱԿԱՆ ԴԱՇՏ: ԷԼԵԿՏՐԱՄԱԳՆԻՍԱԿԱՆ ԱԼԻՔՆԵՐ

Հարցեր և առաջադրանքներ

1. Ո՞ր ուժն են անվանում Ամպերի ուժ:
   Դա էլեկտրաստատիկ ուժն է, որն առաջանում է ամպերի մեջ էլեկտրական լիցքերի բաժանման պատճառով (այսինքն՝ մթնոլորտային էլեկտրականությունը, որի արդյունքում տեղի է ունենում կայծակ)։
   
2. Ինչպե՞ս է ուղղված մագնիսական դաշտում հոսանքակիր հաղորդիչի վրա ազդող ուժը:
   Այն ուղղված է մագնիսական դաշտի և հոսանքի ուղղությունների իրարանցման մեջ, այսինքն՝ ըստ Ֆլեմինգի ձախ ձեռքի կանոնի.
   
3. Մագնիսական դաշտում հոսանքակիր շրջանակի ո՞ր դիրքում է նրա վրա ազդող ուժերի մոմենտը զրո:
   Երբ շրջանակը մագնիսական դաշտի ուղղությամբ կանգնած է, ուժերի մոմենտը զրո է:
   
4. Ի՞նչ է էլեկտրաշարժիչը, և ի՞նչ կառուցվածք ունի այն:
   Էլեկտրաշարժիչը սարք է, որը էլեկտրական հոսանքն էներգիայի է վերածում շարժման էներգիայի:
   Կառուցվածքը՝ ռոտոր (շարժվող մաս), ստատոր (կայուն մաս), կոլեկտոր, վանդակներ/հոսանքատար հաղորդիչներ։
   
5. Ի՞նչ դեր է կատարում կոլեկտորն էլեկտրաշարժիչում։
   Կոլեկտորը ապահովում է հոսանքի ուղղության փոփոխությունը ռոտորում, որպեսզի շարժիչը անընդհատ պտտվի։
   
6. Ինչ առավելություններ ունեն էլեկտրաշարժիչները:
   Շարժիչները են հուսալի, արագ արձագանքող, կարող են աշխատել երկար ժամանակ, հեշտ կառավարվող, կոմպակտ։
   
7. Ո՞ր երևույթն են անվանում էլեկտրամագնիսական մակածում։
   Դա երևույթ է, երբ փոփոխվող մագնիսական դաշտը induces (ստեղծում) է էլեկտրական հոսանք հաղորդիչում։
   Հիմնվելով Ֆարադեյի օրենքի վրա։
   
8. Ի՞նչ տեղի կունենա, եթե Ֆարադեյի փորձերում մեկ մագնիսի փոխարեն կոճի մեջ մտցնենք իրար հպված երկու մագնիս, որոնց բևեռները՝
   ա. համընկնում են
   հոսանքի ուժն կմեծանա մի փոքր (բայց ուղղությունը չի փոխվի),
   բ. հակադիր են
   հոսանքի ուղղությունը հակառակ կլինի, ուժն էլ ավելի մեծ կամ հակառակ ուղղությամբ կլինի:
   
9. Ի՞նչ կառուցվածք ունի փոփոխական հոսանքի պարզագույն գեներատորը։
   Հոսանքի աղբյուրը՝ հեռացող մագնիս կամ պտտվող կոնդուկտոր շրջված մագնիսական դաշտում, իսկ ելքը՝ հոսանք հաղորդիչներում։
   
10. Ո՞ր հոսանքն են անվանում փոփոխական:
    Հոսանք, որի էլեկտրական լարման և հոսանքի ուղղությունը ժամանակի ընթացքում փոխվում է։
    
11. Ի՞նչ հաճախություն ունի մեր երկրում օգտագործվող փոփոխական հոսանքը:
    Ընդհանուրում՝ 50 Hz (Հերց)։
    
12. Ի՞նչ էներգիայի շնորհիվ է արտադրվում էլեկտրաէներգիան`ա. հիդրոէլեկտրակայաններում — ջրի էներգիա, բ. ջերմաէլեկտրակայաններում — ջերմային էներգիա:
    
13. Ի՞նչ է էլեկտրամագնիսական դաշտը:
    Դա դաշտ է, որտեղ էլեկտրական և մագնիսական ուժերը փոխազդում են և ստեղծում միասնական դաշտ։
    
14. Ի՞նչ է էլեկտրամագնիսական ալիքը։
    Դա փոփոխվող էլեկտրական և մագնիսական դաշտերի սինքրոն տարածվող ալիք է, որը տարածվում է ազատ տարածության (վակուում) միջով։
    
15. Գրե՛ք էլեկտրամագնիսական ալիքի տարածման արագության, ալիքի երկարության և տատանումների հաճախության կապն արտահայտող բանաձևը:
    Չեմ կարողացել պատասխանել այս հարցին
    
16. Որքան է էլեկտրամագնիսական ալիքի տարածման արագությունը վակուումում:
    Չեմ կարողացել պատասխանել այս հարցին

§ 23. ՀԱՍՏԱՏՈՒՆ ՄԱԳՆԻՍՆԵՐ

§ 24. ՀՈՍԱՆՔԻ ՄԱԳՆԻՍԱԿԱՆ ԴԱՇՏԸ: ՄԱԳՆԻՍԱԿԱՆ ԳԾԵՐ

§ 25. ԷԼԵԿՏՐԱՄԱԳՆԻՍՆԵՐ: ԿՈՂՄՆԱՑՈՒՅՑ, ԵՐԿՐԻ ՄԱԳՆԻՍԱԿԱՆ ԴԱՇՏԸ

Հարցեր և առաջադրանքներ

1. Թվարկե՛ք մագնիսից ձգվող նյութեր:
Երկաթ, նիկել, կոբալտ և դրանց խառնուրդները:

2. Ո՞ր մարմիններն են կոչվում հաստատուն մագնիսներ:
Մարմիններ, որոնք երկար ժամանակ պահպանել են իրենց մագնիսականությունը և ձգում են մագնիսից որոշ նյութեր:

3. Մագնիսի ո՞ր մասերն են անվանում մագնիսի բևեռներ:
Մագնիսի երկու ծայրերը՝ հյուսիսային (N) և հարավային (S) բևեռներ:

4. Ինչպե՞ս են փոխազդում մագնիսների` ա. նույանուն բևեռները, բ. տարանուն բևեռները:
Նույնանուն բևեռները (N–N կամ S–S) = մերժում են:
Տարանուն բևեռները (N–S) = գրավում են:

5. Ինչպե՞ս կարել է որոշել մագնիսի բևեռները, եթե դրանք նշված չեն մագնիսի վրա:
Օգտագործել փոքրիկ կողմնացույց. Մագնիսի հյուսիսային բևեռը կձգի կողմնացույցի հյուսիսային սլաքը:

6. Պողպատե երկու չորսուներից միայն մեկն է մագնիսացված: Չօգտագործելով ոչինչ, բացի այդ չորսուներից, ինչպե՞ս կարելի է տարբերել մագնիսացած չորսուն:
Նրանց մոտ բերել փոքր մագնիս կամ մետաղի փոքրիկ կտոր. Մագնիսացվածը կձգի կամ կպտտի այդ կտորը, մյուսը՝ ոչ:

Հարցեր և առաջադրանքներ

1. Ի՞նչ նմանություն ունեն երկու լիցքերի և երկու մագնիսների փոխազդեցությունները:
Երկու նման լիցքեր կամ մագնիսների նույնանուն բևեռներ մերժում են, տարանուն/հակառակ բևեռները գրավում են:

2. Ո՞րն է Էրստեդի հայտնագործության էությունը:
Էլեկտրական հոսանքն առաջացնում է մագնիսական դաշտ, որը կարող է ազդել մագնիսի վրա:

3. Կարելի՞ է արդյոք մագնիսական սլաքի օգնությամբ որոշել հոսանքի առկայությունը հաղորդալարում: Պատասխանը հիմնավորեք:
Այո, եթե մագնիսական սլաքը շփում եք հաղորդալարի մոտ, այն կշրջվի հոսանքի առկայությունը ցուցադրելու համար:

4. Ինչպե՞ս կարելի է որոշել հոսանքակիր կոճի բևեռները մագնիսական սլաքի միջոցով:
Մագնիսական սլաքը մոտեցրեք կոճին. Սլաքը կսլացնի հյուսիսային բևռի ուղղությամբ.

5. Ինչո՞վ են տարբերվում հաստատուն մագնիսը և հոսանքակիր կոճը:
Հաստատուն մագնիսը մշտապես ունի մագնիսականություն, իսկ հոսանքակիր կոճը մագնիս է միայն հոսանք ունենալիս:

6. Ո՞րն է Ամպերի վարկածի էությունը:
Երկրի մագնիսական դաշտը կարող է պայմանավորված լինել Երկրի միջուկում մետաղների շարժմամբ և առանձին մագնիսացված հատվածներով:

7. Ինչպե՞ս կարելի է համոզվել, որ դասասենյակում մագնիսական դաշտ կա:
Փոքր կողմնացույց դնել. Եթե սլաքը շարժվի կամ շրջվի, դա նշանակում է, որ դաշտ կա:

8. Ի՞նչ են մագնիսական դաշտի գծերը:
Նկատելի գծեր, որոնք ցույց են տալիս մագնիսի կամ հոսանքակիր կոճի ազդեցության ուղղությունը. Գծերը միշտ սկսվում են հյուսիսային բևրից և ավարտվում հարավային բևրին:

9. Պատկերեք հաստատուն մագնիսի և հոսանքակիր կոճի մագնիսական դաշտերի գծերը` նշելով դրանց ուղղությունները:
Հաստատուն մագնիս — N — S
Հոսանքակիր կոճ — Դաշտը շրջվում է աջ ձեռքի կանոնի համաձայն (հոսանքի ուղղությամբ):

Հարցեր և առաջադրանքներ

1. Ո՞ր սարքն են անվանում էլեկտրամագնիս:
Մագնիս, որը առաջանում է հոսանքով անցնող հաղորդալարում:

2. Բերե՛ք էլեկտրամագնիսի կիրառության օրինակներ։
Կրանային խոշոր լվացարաններ, էլեկտրական զանգեր, շարժիչներ, վառարանների էլեկտրամագնիսներ:

3. Ի՞նչ կառուցվածք ունի կողմնացույցը:
Փոքր մագնիսացված ասեղ, որը կարող է ազատ պտտվել ջրի կամ սեղանի վրա, ցույց տալով հյուսիս–հարավ ուղղությունը:

4. Որտե՞ղ են տեղակայված Երկրի մագնիսական բևեռները:
Մագնիսական հյուսիսը մոտ է աշխարհագրական հարավին, իսկ մագնիսական հարավը մոտ է աշխարհագրական հյուսիսին:

5. Ինչո՞վ է պայմանավորված մագնիսական շեղման երևույթը:
Կողնացույցի սլաքը տեղական մագնիսական դաշտի և երկրային դաշտի միջեւ շեղվում է:

6. Ի՞նչ է մագնիսական փոթորիկը, և ինչո՞վ է այն պայմանավորված:
Երկրի մագնիսական դաշտի ուժեղ, ժամանակավոր խափանում, պայմանավորված արևի փոթորկերով և արևից եկող էլեկտրամագնիսական ճառագայթմամբ:

7. Մագնիսացած ասեղն ամրացրեք խցանին և դրեք ջրի մակերևույթին: Ի՞նչ տեղի կունենա: Բացատրե՛ք դիտվող երևույթը:
Ասեղը կշրջվի՝ ցույց տալով հյուսիս–հարավ ուղղությունը:
Բացատրություն՝ Ասեղը մագնիսացված է և ենթարկվում է Երկրի մագնիսական դաշտի ազդակին:

Օգտագործել գրականություն՝
Հանրակրթական դպրոցի 9-րդ դաս․ դասագիրք  Գ․ Մելիքյան, Ս․ Մաիլյան  «Էդիթ Պրինտ» հրատ․, Երևան 2023 (§23 ; § 24, § 25 էջ՝ 55-64) :

Լրացուցիչ

Խնդիր 1․ Որոշեք նկարում պատկերված շղթայի տեղամասի դիմադրությունը, եթե միմյանց միացված ռեզիստորների դիմադրությունները համապատասխանաբար հավասար են՝ R₁= 6 Օմ, իսկ R₂= 6 Օմ:

պատ․՝ 3Օմ

Խնդիր 2․ Շղթայի տեղամասի ընդհանուր դիմադրությունը 84 Օմ է: Շղթայի տեղամասը բաղկացած է միմյանց հաջորդաբար միացված 2 միատեսակ լամպերից և ռեոստատից: Որոշեք լամպերից յուրաքանչյուրի դիմադրությունը, եթե ռեոստատի դիմադրությունը՝ 2 Օմ է:

պատ․՝ 41Օմ

Խնդիր 3․Որքա՞ն է նկարում պատկերված շղթայի տեղամասով անցնող հոսանքի ուժը, եթե հաղորդիչներից առաջինի դիմադրությունը՝ R₁= 11 Օմ է, երկրորդինը՝ R₂= 9 Օմ: Լարումը տեղամասի ծայրերում՝ U= 40 Վ:

պատ․՝ 2Ա

Խնդիր 4․Բնակարանի տաքացման համար օգտագործվող 100 Օմ դիմադրություն ունեցող էլեկտրական վառարանը նախատեսված է 3.5 Ա հոսանքի ուժի համար: Որքա՞ն էներգիա կծախսի այդ վառարանը5 ժամ անընդհատ աշխատելու դեպքում:
A=I²*R*t

Խնդիր 5․Շքամուտքում էլեկտրական լամպը մոռացել էին անջատել: Որքա՞ն աշխատանք էր իզուր կատարվել 8 ժամում, եթե լամպը միացված էր 220 Վ լարման ցանցին և նրանով անցնող հոսանքի ուժը 1 Ա էր:

§20. ԷԼԵԿՏՐԱԿԱՆ ՀՈՍԱՆՔԻ ԱՇԽԱՏԱՆՔՆ ՈՒ ՀԶՈՐՈՒԹՅՈՒՆԸ 

§21. ՋՈՈՒԼ-ԼԵՆՑԻ ՕՐԵՆՔԸ։ ՇԻԿԱՑՄԱՆ ԼԱՄՊ,ԿԱՐՃ ՄԻԱՑՈՒՄ, ԱՊԱՀՈՎԻՉՆԵՐ

§20Հարցեր և առաջադրանքներ

1. Ի՞նչ բանաձևով են հաշվում հոսանքի աշխատանքը:
Հոսանքի աշխատանքը հաշվում են A = U · I · t բանաձևով, որտեղ U-ն լարումն է, I-ն՝ հոսանքի ուժը, t-ն՝ ժամանակը:

2. Ո՞ր ֆիզիկական մեծությունն են անվանում էլեկտրական հոսանքի հզորություն:
Ի՞նչ բանաձևով են հաշվում հոսանքի հզորությունը:
Էլեկտրական հոսանքի հզորություն կոչվում է այն ֆիզիկական մեծությունը, որը հավասար է հոսանքի աշխատանքի հարաբերությանը այն ժամանակամիջոցին, որի ընթացքում կատարվել է այդ աշխատանքը (P = A / t): Հաշվվում է P = U · I բանաձևով:


3. Հզորության ի՞նչ միավորներ գիտեք: Ինչպե՞ս են առնչվում այդ միավորները վատտին:
Հզորության հիմնական միավորը վատտն է (Վտ): Օգտագործվում են նաև կիլովատը (1 կՎտ = 1000 Վտ), մեգավատը (1 ՄՎտ = 1,000,000 Վտ) և միլիվատը (1 մՎտ = 0,001 Վտ):

4. Ո՞րն է հոսանքի աշխատանքի ոչ համակարգային միավորը: Գրեք այդ միավորի և ջոուլի կապն արտահայտող հավասարությունը:
Հոսանքի աշխատանքի ոչ համակարգային միավորը կիլովատ-ժամն է (կՎտժ): Կապը ջոուլի հետ հետևյալն է. 1 կՎտժ = 3,600,000 Ջ (կամ 3,6 ՄՋ):

5. Վերցրեք ձեր բնակարանի լուսավորման էլեկտրական ջահի լամպերից որևէ մեկը և տետրում գրի առեք լամպի բալոնի վրա նշված տվյալները: Դրանցով հաշվեք լամպի շիկացման թելիկի դիմադրությունը: Որքան էներգիա է ծախսում լամպը 1 ամսում (30 օրում), եթե այն օրական միացված է եղել 3 ժամ: Որքան է պակասել ձեր ընտանիքի բյուջեն 1 ամսում է լամպի աշխատանքի հետևանքով (1 կՎտժամ էլեկտրաէներգիայի սակագինը փնտրեք համացանցում):
Հաշվարկ (10 Վտ լամպի օրինակով).

Ծախս. 0.9 կՎտժ × 45 դրամ ≈ 40.5 դրամ:

Դիմադրություն. R = U²/P = 220²/10 = 4840 Օմ:

Էներգիա (1 ամսում). 10 Վտ × 90 ժամ = 900 Վտժ = 0.9 կՎտժ:

 §21 Հարցեր և առաջադրանքներ

1. Ի՞նչ բանաձևով են հաշվում հոսանքակիր հաղորդիչում անջատվող ջերմաքա-նակը:
Հաղորդիչում անջատվող ջերմաքանակը հաշվում են Q = I^2 * R * t բանաձևով:

2. Ձևակերպե՛ք Ջոուլ-Լենցի օրենքը։
Ջոուլ-Լենցի օրենքը. Հոսանքակիր հաղորդիչում անջատվող ջերմաքանակը հավասար է հոսանքի ուժի քառակուսու, հաղորդիչի դիմադրության և ժամանակի արտադրյալին:

3. Բացատրեք, թե ինչու է տաքանում հաղորդիչը, երբ նրա միջով հոսանք է անցնում:
Հաղորդիչը տաքանում է, որովհետև շարժվող էլեկտրոնները բախվում են հաղորդիչի մասնիկներին՝ նրանց փոխանցելով իրենց էներգիան:

4. Ինչպիսի՞ն է շիկացման լամպի կառուցվածքը:
Շիկացման լամպը կազմված է ապակյա բալոնից, որի ներսում գտնվում է վոլֆրամե շիկացման թելիկը և իներտ գազ:

5. Ի՞նչ է Էլեկտրական շղթայի կարճ միացումը: Ի՞նչ անցանկալի երևույթների կարող է հանգեցնել այն:
Կարճ միացումը շղթայի երկու կետերի միացումն է շատ փոքր դիմադրությամբ: Այն բերում է հոսանքի կտրուկ աճի և կարող է հրդեհ առաջացնել:

6. Ի՞նչ նպատակով են օգտագործում էլեկտրական ապահովիչը:
Ապահովիչը օգտագործվում է շղթան ավտոմատ անջատելու համար, երբ հոսանքի ուժը գերազանցում է թույլատրելի սահմանը:

7. Ըստ փաստաթղթերի՝ որոշեք ձեր տանն օգտագործվող էլեկտրական թեյնիկի հզորությունը: Թեյնիկի մեջ ջուր լցրեք: Չափեք ջրի սկզբնական ջերմաստի-ճանը։ Միացրեք էլեկտրական թեյնիկը՝ ջուրը հասցնելով մինչև եռման ջեր-մաստիճանի և գրանցեք տաքացման ժամանակը։ Հաշվեք ջրի տաքացման համար անհրաժեշտ ջերմաքանակը, և այն ջերմաքանակը, որն անջատվում է թեյնիկի ջեռուցող սարքում՝ շնորհիվ հոսանքի ջերմային ազդեցության:

Համեմատեք այդ երկու ջերմաքանակները:
Թեյնիկի հաշվարկ (օրինակ).
Համեմատություն. Թեյնիկի անջատած ջերմաքանակն ավելի մեծ է, քանի որ էներգիայի մի մասը կորչում է շրջակա միջավայրում:
Տվյալներ. P = 2000 Վտ, m = 1 կգ ջուր, t1 = 20 C, t2 = 100 C, ժամանակը` 200 վ:
Ջրի տաքացման ջերմաքանակ. Q = c * m * (t2 — t1) = 4200 * 1 * 80 = 336,000 Ջ:
Թեյնիկի անջատած ջերմաքանակ. Q = P * t = 2000 * 200 = 400,000 Ջ:

Թեմատիկ խնդիրներ

1. Բնակարանի տաքացման համար օգտագործվող 140 Օմ դիմադրություն ունեցող էլեկտրական ջերմատաքացուցիչը  նախատեսված է 3.5 Ա հոսանքի ուժի համար: Որքա՞ն էներգիա կծախսի այդ ջերմատաքացուցիչը  8 ժամ անընդհատ աշխատելու դեպքում:

2. Ավտոտնակում  էլեկտրական լամպը մոռացել էին անջատել: Որքա՞ն աշխատանք էր իզուր կատարվել 24 ժամում, եթե լամպը միացված էր 110 Վ լարման ցանցին և նրանով անցնող հոսանքի ուժը 0.8 Ա էր:

3. 50 Օմ դիմադրություն ունեցող էլեկտրական վարսահարդարիչը միացրեցին 127 Վ լարման ցանցին: Որքա՞ն աշխատանք կկատարի նրանում հոսանքը 15 րոպեի ընթացքում: 

4. 6 Վ լարման և 2 Ա հոսանքի ուժի դեպքում համակարգչի մարտկոցի լիցքավորումը տևեց 1.5 ժամ: Որոշե՛ք հոսանքի կատարած աշխատանքը այդ ընթացքում: 

5. 450 Վտ հզորություն ունեցող հեռուստացույցը, ըստ հաշվիչի ցուցմունքի, ծախսել է 360 կՋ էներգիա: Որքա՞ն ժամանակ է միացված եղել հեռուստացույցը:

6. Ճեպընթաց էլեկտրագնացքը, որի շարժիչների ընդհանուր հզորությունը 200 կՎտ է, շարժվում է 180 կմ/ժ միջին արագությամբ: Որքա՞ն աշխատանք են կատարում նրա էլեկտրաշարժիչները 560 կմ ճանապարհ անցնելիս:

7. Ի՞նչ ջերմաքանակ կանջատվի 80 վ-ում 40 Օմ դիմադրություն ունեցող ջեռուցիչ տարրում, եթե այն միացված է 120 Վ լարման ցանցին: 

8. Հաղորդչի  դիմադրությունը 150 Օմ է, նրանով անցնող հոսանքի ուժը՝ 1.6 Ա: Ի՞նչ ջերմաքանակ կանջատվի նրանում 10 վ-ի ընթացքում: 

9. Շղթայի տեղամասում միմյանց հաջորդաբար միացված են R₁=40 Օմ և R₂ =60 Օմ դիմադրություններով ռեզիստորներ: Տեղամասի ծայրերում լարումը 100 Վ է: 2 րոպեի ընթացքում ի՞նչ ջերմաքանակ կանջատվի հաղորդիչներից յուրաքանչյուրում: Պատասխանը գրել ամբողջ թվի ճշտությամբ: 

10. Էլեկտրական ջեռուցչի0.017 Օմ⋅մմ² /մ տեսակարար դիմադրությամբ պղնձե  սնուցող հաղորդալարի երկարությունը 1.5 մ է, լայնական հատույթի մակերեսը՝ 2 մմ² : Որքա՞ն ջերմաքանակ կանջատվի այդ հաղորդալարում 25 րոպեի ընթացքում, եթե շղթայում հոսանքի ուժը 4 Ա է: 

Հարցեր և առաջադրանքներ

1. Էներգիայի ի՞նչ փոխակերպումներ են տեղի ունենում էլեկտրական շղթաներում:
Էլեկտրական շղթայում էներգիան հիմնականում փոխակերպվում է մեխանիկական, լույսային և ջերմային էներգիայի՝ կախված սպառիչից (լամպ, ռեոստատ, շարժիչ և այլն)

2. Ի՞նչ է նշանակում «հաշվարկել էլեկտրական շղթան»:
«Հաշվարկել էլեկտրական շղթան» նշանակում է որոշել շղթայի մեծություններ՝ լարում, հոսանքի ուժ և դիմադրություն, օգտագործելով Օմի օրենքը և հաջորդական/զուգահեռ միացման օրենքները

3. Ինչպե՞ս են հաշվում լարումը հաջորդաբար միացված սպառիչներից կազմված տեղամասում:
Հաջորդաբար միացված սպառիչների տեղամասում լարում հաշվվում է որպես բոլոր սպառիչների լարման գումարը

4. Ինչպե՞ս են որոշում հաջորդաբար միացված սպառիչների տեղամասի դիմադրությունը։
Հաջորդաբար միացված սպառիչների ընդհանուր դիմադրությունը հաշվվում է բոլոր դիմադրությունների գումարով՝ $R_{\text{համ} } = R_1 + R_2 + … + R_n$

Հարցեր և առաջադրանքներ

1. Բերեք էլեկտրական շղթայի օրինակ, որտեղ երևում է սպառիչների զուգահեռ միացման առավելությունը հաջորդականի նկատմամբ:
Օրինակ՝ մի տուն, որտեղ մի քանի լամպ միացված են զուգահեռ, որպեսզի մեկը չաշխատի մյուսներին չխանգարի. Սա ցույց է տալիս զուգահեռ միացման առավելությունը՝ հաջորդականի նկատմամբ

2. Ի՞նչ առնչությամբ են կապված հոսանքի ուժերը զուգահեռ միացված սպառիչներում և շղթայի չճյուղավորված մասում:
Զուգահեռ միացված սպառիչներում լարման ուժերը հավասար են, իսկ հաջորդական (չճյուղավորված) մասում հոսանքի ուժերը հավասար են բոլոր սպառիչների միջով

3. Ո՞ր էլեկտրական մեծությունն է նույնը իրար զուգահեռ միացված բոլոր սպառիչների համար:
Զուգահեռ միացված բոլոր սպառիչների համար նույնն է լարումը

4. Ինչպե՞ս են որոշում իրար զուգահեռ միացված սպառիչների ընդհանուր տեղամասի դիմադրությունը:
Զուգահեռ միացված սպառիչների ընդհանուր տեղամասի դիմադրությունը հաշվվում է ըստ բանաձևի

$$\frac{1}{R_{\text{ընդ}}} = \frac{1}{R_1} + \frac{1}{R_2} + … + \frac{1}{R_n}$$

5. Ապացուցե՛ք, որ զուգահեռ միացված սպառիչների ընդհանուր տեղամասի դիմադրությունը փոքր է յուրաքանչյուր սպառիչի դիմադրությունից:
Ապացույց. Քանի որ $\frac{1}{R_{\text{ընդ}}} = \frac{1}{R_1} + \frac{1}{R_2} + …$ ,ապա ստացվում է $R_{\text{ընդ}} < R_i$​ յուրաքանչյուր $R_i$-ից, այսինքն, զուգահեռ միացված տեղամասի դիմադրությունը փոքր է յուրաքանչյուր սպառիչի դիմադրությունից

Խնդիրներ (լրացուցիչ աշխատանք)

1. 2.5 Վ լարման համար հաշվարկված քանի՞ միատեսակ լամպ է անհրաժեշտ հաջորդաբար միացնել, որպեսզի ստացված տոնածառի ծաղկաշղթան հնարավոր լինի միացնել 120 Վ լարման ցանցին:
   Եթե մեկ լամպը նախատեսված է 5 Վ լարման համար, ապա լամպերի քանակը՝$$n = \frac{120}{5} = 24 \text{ լամպ}$$
   
2. 35 Օմ և 7 Օմ դիմադրություն ունեցող 2 ռեզիստորներ միացված են հաջորդաբար:
    Նրանցից որի՞ ծայրերում է լարումը փոքր և քանի՞ անգամ:
    
    
   
   Ընդհանուր դիմադրությունը՝ $R_{\text{համ}} = 35 + 7 = 42 \text{ Օմ}$
   Լարում փոքր է մեծ դիմադրության ծայրում՝ $U_7 = \frac{7}{42} \cdot U_{\text{ընդ}} = \frac{1}{6} \cdot U_{\text{ընդ}}$​
   
3. Որոշեք նկարում պատկերված շղթայի տեղամասի դիմադրությունը, եթե միմյանց միացված ռեզիստորների դիմադրությունները համապատասխանաբար հավասար են՝ R₁ = 6 Օմ, իսկ R₂ = 6 Օմ:
    
   
   Ընդհանուր դիմադրություն՝ $R_{\text{ընդ}} = 6 + 6 = 12 \text{ Օմ}$
   
4. Ինչի՞ է հավասար նկարում պատկերված շղթայի տեղամասի ընդհանուր դիմադրությունը, եթե միմյանց զուգահեռ միացված միատեսակ լամպերից յուրաքանչյուրի դիմադրությունը 60 Օմ է:
    
   
   Ենթադրելով երկու լամպ՝ $\frac{1}{R_{\text{ընդ}}} = \frac{1}{60} + \frac{1}{60} = \frac{2}{60} = \frac{1}{30} \Rightarrow R_{\text{ընդ}} = 30 \text{ Օմ}$
   
5. Շղթայի տեղամասի ընդհանուր դիմադրությունը 84 Օմ է: Շղթայի տեղամասը բաղկացած է միմյանց հաջորդաբար միացված 2 միատեսակ լամպերից և ռեոստատից: Որոշեք լամպերից յուրաքանչյուրի դիմադրությունը, եթե ռեոստատի դիմադրությունը՝ 2 Օմ է:
    
    
   
   Հաշիվ. Հաջորդական եղանակով՝ $R_{\text{ընդ}} = R_{\text{լամպ}} + R_{\text{լամպ}} + R_{\text{ռեոստատ}}$+Rռեոստատ​
   Ստացվում է՝ $R_{\text{լամպ}} = \frac{84 — 2}{2} = 41 \text{ Օմ}$

$16. ՀԱՂՈՐԴԻՉՆԵՐԻ ՀԱՋՈՐԴԱԿԱՆ ՄԻԱՑՈՒՄԸ

$17. ՀԱՂՈՐԴԻՉՆԵՐԻ ԶՈՒԳԱՀԵՌ ՄԻԱՑՈՒՄԸ

Հարցեր և առաջադրանքներ

1. Էներգիայի ի՞նչ փոխակերպումներ են տեղի ունենում էլեկտրական շղթաներում:
Էլեկտրական-ջերմային էներգիա
Էլեկտրական-լուսային էներգիա
Էլեկտրական-մեխանիկական էներգիա
Էլեկտրական-քիմիական էներգիա
Քիմիական-էլեկտրական էներգիա

2. Ի՞նչ է նշանակում «հաշվարկել էլեկտրական շղթան»:
«հաշվարկել էլեկտրական շղթան»նշանակում է՝ բանաձևերի օգնությամբ գտնել շղթայում հոսանքի ուժը, լարումը, դիմադրությունը կամ հզորությունը և հասկանալ, թե ինչպես է շղթան աշխատում։


3. Ինչպե՞ս են հաշվում լարումը հաջորդաբար միացված սպառիչներից կազմված տեղամասում:
Հաջորդաբար միացված սպառիչներից կազմված տեղամասում ընդհանուր լարումը հավասար է բոլոր սպառիչների լարումների գումարին։

4. Ինչպե՞ս են որոշում հաջորդաբար միացված սպառիչների տեղամասի դիմադրությունը։
Հաջորդաբար միացված սպառիչների տեղամասի ընդհանուր դիմադրությունը հավասար է բոլոր սպառիչների դիմադրությունների գումարին։

Հարցեր և առաջադրանքներ

1. Բերեք էլեկտրական շղթայի օրինակ, որտեղ երևում է սպառիչների զուգահեռ միացման առավելությունը հաջորդականի նկատմամբ:
Օրինակ՝ տան էլեկտրական ցանցը։ Լամպերը զուգահեռ են միացված, որովհետև եթե մեկը անջատվի կամ փչանա, մյուսները շարունակում են աշխատել։ Սա առավելություն է հաջորդական միացման նկատմամբ, որտեղ մեկ սպառիչի խափանումը կկտրի ամբողջ շղթան։

2. Ի՞նչ առնչությամբ են կապված հոսանքի ուժերը զուգահեռ միացված սպառիչ-ներում և շղթայի չճյուղավորված մասում:
Զուգահեռ միացման դեպքում շղթայի չճյուղավորված մասում հոսանքի ուժը հավասար է բոլոր ճյուղերով անցնող հոսանքների գումարին․

3. Ո՞ր էլեկտրական մեծությունն է նույնը իրար զուգահեռ միացված բոլոր սպա-ռիչների համար:
Զուգահեռ միացված բոլոր սպառիչների համար լարումը նույնն է։

4. Ինչպե՞ս են որոշում իրար զուգահեռ միացված սպառիչների ընդհանուր տեղամասի դիմադրությունը:
Զուգահեռ միացված սպառիչների ընդհանուր դիմադրությունը որոշում են հետևյալ բանաձևով․

5. Ապացուցե՛ք, որ զուգահեռ միացված սպառիչների ընդհանուր տեղամասի դիմադրությունը փոքր է յուրաքանչյուր սպառիչի դիմադրությունից:
Քանի որ ընդհանուր դիմադրության հաշվման ժամանակ գումարվում են դիմադրությունների հակադարձ մեծությունները, ապա այդ գումարը մեծ է յուրաքանչյուր առանձին հակադարձից։ Դրա հետևանքով ընդհանուր դիմադրության հակադարձը փոքր է, այսինքն՝
R < R₁, R < R₂, …
ուրեմն զուգահեռ միացված սպառիչների ընդհանուր դիմադրությունը փոքր է յուրաքանչյուր սպառիչի դիմադրությունից

$12. ԷԼԵԿՏՐԱԿԱՆ ԴԻՄԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆ: ՕՀՄԻ ՕՐԵՆՔԸ

$ 15. ԿԱՅԾԱԿ, ՇԱՆԹԱՐԳԵԼ:ՀՈՍԱՆՔԻ ԱԶԴԵՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ԿԵՆԴԱՆԻ ՕՐԳԱՆԻԶՄՆԵՐԻ ՎՐԱ

Հարցեր և առաջադրանքներ

1. Ինչպե՞ս են սահմանում հաղորդիչի էլեկտրական դիմադրությունը:
Դիմադրությունը մեծություն է, որը ցույց է տալիս, թե որքան է հաղորդիչը «դիմադրում» էլեկտրական հոսանքի անցմանը։

2. Ինչպե՞ս են սահմանում հաղորդիչի էլեկտրական դիմադրության միավորը` օհմը:
1 օհմ դիմադրություն ունի այն հաղորդիչը, որի ծայրերին 1 վոլտ լարում կիրառելու դեպքում հոսանքը 1 ամպեր է։

3. Կախված է արդյոք հաղորդիչի դիմադրությունը նրա ծայրերին կիրառված լարումից և հոսանքի ուժից: Պատասխանը հիմնավորեք:
Ոչ։ Դիմադրությունը կախված է միայն հաղորդիչի նյութից ու չափերից, ոչ թե լարումից կամ հոսանքից։

4. Ձևակերպե՛ք Օհմի օրենքը:
Հոսանքի ուժը հաղորդիչում ուղիղ համեմատական է լարմանը և հակադարձ համեմատական է դիմադրությանը։
I = U / R

5. Ի՞նչ տեսք ունի հաղորդիչում հոսանքի ուժի կախումը հաղորդիչի ծայրերին կիրառված լարումից պատկերող գրաֆիկը:
Ուղիղ գիծ, որը սկսվում է սկզբնակետից։ Որքան մեծ է լարումը, այնքան մեծ է հոսանքը։

6. Ինչպե՞ս է կախված էլեկտրական դիմադրությունը հաղորդիչի նյութի տեսակից, երկարությունից և լայնական հատույթի մակերեսից:
Նյութից (յուրաքանչյուր նյութ ունի իր տեսակարար դիմադրությունը)
Երկարությունից (ավելի երկար → ավելի մեծ դիմադրություն)
Լայնական հատույթից (ավելի հաստ → ավելի փոքր դիմադրություն)

7. Ինչո՞վ է պայմանավորված հաղորդիչի տեսակարար դիմադրությունը:
Նյութի կառուցվածքով ու այն, թե որքան ազատ են էլեկտրոնները շարժվում մեջը։

8. Ինչպե՞ս են պատկերում դիմադրատարրը և ռեոստատը էլեկտրական շղթաների սխեմաներում:
Դիմադրատար — ձգված անկյունավոր գիծ կամ ուղղանկյուն
Ռեոստատ — նույն նշանը + սլաք (ցույց է տալիս կարգավորում)

Հարցեր և առաջադրանքներ

1. Նկարագրե՛ք, թե ինչպես է լիցքավորվում ամպը: Ամպի ո՞ր շերտերն են լիցքավորվում դրականորեն, և ո՞ր շերտերը՝ բացասականորեն:
Ամպի վերին մասը՝ դրական, ստորին մասը՝ բացասական։ Դա առաջանում է սառույցի կտորների ու կաթիլների բախումներից։

2. Նկարագրե՛ք կայծակի առաջացման մեխանիզմը:
Երբ ամպի և երկրի կամ ամպերի միջև լիցքերի տարբերությունը շատ մեծ է դառնում, օդը չի դիմանում, և տեղի է ունենում ուժեղ բռնկում՝ կայծակ։

3. Ինչու՞ է կայծակն ուղեկցվում որոտով:
Կայծակի ժամանակ օդը կտրուկ տաքանում է և լայնանում։ Այս հարվածային ալիքներն էլ առաջացնում են որոտ։

4. Ի՞նչ է շանթարգելը: Ինչպե՞ս է այն շինությունները պաշտպանում կայծակի հարվածից:
Շենքերի վրա դրված մետաղական ցուպ է, որը միացված է գետնին։
Կայծակի հարվածը անցնում է այդ մետաղով և անմիջապես գնում է գետին՝ առանց շենքին վնասելու։

5. Ե՞րբ է մարդու մարմինը զգում հոսանքը:
Երբ հոսանքը անցնում է մարմնի միջով։ Դա տեղի է ունենում, եթե մարդը դիպչում է լարվածություն ունեցող երկու կետերի կամ լար–հող ուղու։

6. Հոսանքի ուժի ո՞ր արժեքներն են վտանգավոր, և որո՞նք են մահացու մարդու համար:
1 մԱ–5 մԱ — թեթև զգացում
10–15 մԱ — ցավ, մկանների կծկում
50–100 մԱ — շատ վտանգավոր
100 մԱ-ից բարձր — կարող է լինել մահաբեր

7. Բուժական ի՞նչ նպատակներով են օգտագործում էլեկտրական հոսանքը:
Մկանների խթանում
Ֆիզիոթերապիա
Սրտի ռիթմի կարգավորում (դեֆիբրիլյացիա)

I=U/R
I=120Վ/400Օմ=0,3Ա

I=U/R
I=12/640=0,01875=18,75

I=U/R
I=3/2=1,5

I=U/R
R=25=25×10³=25000
I=220/25×10³=220/25000
I=0,0088=8,8մԱ

U=IxR
U=0,5Աx10Օմ=5Վ

3․1․4
A=500
q=10կլ
U=A/q
U=500Ջ/10կլ
U=50Վ

3․1․5
A=1,4կՋ=1400Ջ
q=100կլ
U=A/q
U=1400Ջ/100կլ
U=14Վ

3.1.6
q=15կլ
U=220Վ
A=Uq
A=220•15=3300Ջ

3.1.7
q=5կլ
U=12Վ
A=Uq
A=12•5=60Ջ

3.1.8
q=4կլ
U=12Վ
A=Uq
A=12•4=48Ջ

14. I=q/t
I=2կլ/10վ=0,2Ա

15. I=q/t
t=5ր= 5 • 60վ=300վ
I=330կլ/300վ=1,1Ա

16․I=q/t
t=10ր=10 • 60վ=600վ
I=360կլ/600վ
I=0,6Ա

17․q=I•t
t=20ր=20•60վ=1200վ
q=1,6Ա•1200վ
q=1920կլ

18․ q=10Ա•10վ
q=100կլ

19․t=15ր=45•60վ=2700վ
q=0,4Ա•2700վ=1080կլ

20․t=q/I
t=30կլ/0,5Ա=60վ

21․t=30/25000Ա
t=0,0012վ