Մանվելյան Շուշան

Դաս 1

Հարցեր
• Ներկայացրեք Մեծ Հայքի գահին իշխած Արտաշեսյան վերջին արքաներին։

Արտաշես II, Տիգրան III, Տիգրան IV, Արտավազդ III և կրկին Տիգրան IV և Էրատո:

Աղբյուրներ
Հայոց պատմության դասագիրք, էջ 109-110

Տեսաֆիլմ
https://youtu.be/Ss01GDxJCIU

Բնութագրեք Արտավազդ ll-ին ։

Նա արդար էր հայրենասեր և այլն

• Ե՞րբ է տեղի ունեցել Կրասոսի արշավանքը և ինչպե՞ս է ավարտվել։

Ք.ա 53թ. Պարթևստանի արքան ուղարկել էր Կրասոսի դեմ իր զորավարին

• Ներկայացրեք Անտոնիոսի արշավանքի արդյունքները։

Անտոնիոսի արշավանքը վերջացավ նրանով որ նա 100-հազարանոց զորքից բերեց 44-հազարը և դրանում մեղադրեց Արտավազդին և Արտավազդին մահապատժի ենթարկեցին

Աղբյուրներ

Դասագիրք, էջ 105-107

Դաս 1

Հայաստանը Հռոմի դեմ պատերազմի տարիներին

• Համեմատեք Տիգրանակերտի և Արածանիի ճակատամարտերը։

Տիգրանակերտի ճակատամարտում Տիգրան Մեծի զորքը պարտվեց, իսկ Արածանիի ճակատամարտում մի լավ ջախջախեց։

• Ինչպե՞ս ավարտվեց Լուկուլոսի արշավանքը

Նա պարտվեց Արածանիի ճակատամարտում։

• Ինչու՞ Արտաշատի պայմանագրով Տիգրան Մեծը կատարեց մեծ զիջումներ։

Որպեսզի պաշտպանի իր հայրենիքը։

Աղբյուրներ

Դասագիրք, էջ 102-104

Այլ աղբյուրներ

Տեսաֆիլմ 1

տեսաֆիլմ 2

Կենդանի օրգանիզմների բնութագրական հատկանիշներից է սննդառությունը:

Սննդառությունը կենդանի օրգանիզմի կողմից տարբեր նյութերի կլանումն է սեփական գոյությունն ապահովելու նպատակով:
Արտաքին միջավայրից կլանված մարմինները և նյութերը, որոնք պահպանում են օրգանիզմի կենսագործունեությունը համարվում են սնունդ:

Սնունդ կարող է ծառայել և՛ անօրգանական նյութը (ջուրը, ածխաթթու գազը), և՛ օրգանականը (շաքարը, ճարպը և այլն) և ամբողջական կենդանի օրգանիզմը:

Բոլոր կենդանի օրգանիզմներում սնունդը ենթարկվում է միատեսակ փոփոխությունների.

1. Սննդի ստեղծում կամ ընդունում և կլանում:

2. Սննդի քայքայում պարզագույն գործառնական միավորների:

3. Այնուհետև՝

ա) ստացված պարզագույն գործառնական միավորների քայքայում և էներգիայի ստացում:

Սննդից անջատված էներգիայի հաշվին օրգանիզմը պահպանում է իր կյանքը և ակտիվությունը: Օրգանիզմի ակտիվությունը կյանքին բնորոշ բոլոր հատկանիշների պահպանումը, դրսևորումը և անխափան գործարկումն է:
Այսինքն, երբ օրգանիզմը շարժվում է, գրգռվում է, աճում է, բազմանում է և այլն, միշտ օգտագործում է սննդային էներգիան:
բ) ստացված պարզագույն գործառնական միավորներից սեփական օրգանիզմին բնորոշ նյութերի կառուցում:
Այդ նյութերը ծառայում են որպես շինանյութ: Այդպիսով առաջանում են նոր բջիջներ, հյուսվածքներ և օրգանիզմն աճում է ու զարգանում:

4. Օրգանիզմը շարունակում է գոյատևել:

Ըստ սննդառության եղանակի կենդանի օրգանիզմները բաժանվում են երեք խմբի.

• ավտոտրոֆներ— էներգիա են ստանում արևից:
• հետերոտրոֆներ — էներգիա են ստանում օրգանական նյութերի քայքայումից:
• միքսոտրոֆներ — էներգիա կարող են ստանալ և արևից և օրգանական նյութերից:

Ավտոտրոֆ սննդառության հիմնական ձևը ֆոտոսինթեզն է:
Բույսը արմատներով հողից կլանում է ջուր, իսկ տերևներով` օդից ածխաթթու գազ: Այդ անօրգանական նյութերից լույսի ազդեցությամբ, կանաչ քլորոֆիլի մասնակցությամբ բույսը պատրաստում է օրգանական նյութ` շաքար: Ֆոտոսինթեզի մնացորդ է թթվածինը, որը տերևներով հարստացնում է օդը:
Ավտոտրոֆ օրգանիզմը ֆոտոսինթեզի արդյունքում ջրից և ածխաթթու գազից սինթեզում է շաքար և անջատում թթվածին:

Ֆոտոսինթեզը բնորոշ է կանաչ օրգանիզմներին` բույսերին, կապտականաչ ջրիմուռներին և որոշ բակտերիաներին:
Հետերոտրոֆ սննդառության հիմնական ձևը պատրաստի սննդի որոնումն ու կլանումն է:
Հետերոտրոֆները օգտվում են ֆոտոսինթեզի պատրաստի արդյունքներից` թթվածնից և շաքարից ու դրա վերափոխումներից: Հետերոտրոֆ են բոլոր սնկերը և կենդանիները:
Միաբջիջ կենդանիներում կան որոշ բացառություններ: Երկարամտրակ էվգլենան ունի քլորոֆիլ և կարող է ինչպես ֆոտոսինթեզել, այնպես էլ սնվել հետերոտրոֆ կերպով:

Ըստ նախընտրած սննդի տեսակի՝ հետերոտրոֆները լինում են.

Բուսակեր — սնվում են բուսական ծագում ունեցող օրգանիզմներով կամ նրանց մասերով:

Օրինակ` թիթեռները, բադերը, նապաստակները, եղջերուները և այլն:

Կենդանակեր — սնվում են կենդանական ծագում ունեցող օրգանիզմներով: Նրանք որսորդներ են, իսկ սնունդ ծառայող զոհը` որս:

Օրինակ` առյուծը, գայլը, արծիվը, սարդը և այլն:

Ամենակեր — սնվում են և՛ բույսերով, և՛ կենդանիներով:

Օրինակ` մարդը, արջը, կետը:

Ըստ սննդի հայթհայթման ձևի՝ հետերոտրոֆները լինում են.

Սապրոֆիտներ — սնվում են մահացած կենդանի օրգանիզմների մնացորդներով, բույսերի պտուղներով, այլ պատրաստի օրգանական նյութերով:

Օրինակ` աղիքային ցուպիկը, պենիցիլինը, ճանճը, բորենին:

Գիշատիչներ — բոլոր այն կենդանի օրգանիզմներն են, որոնք որս են անում: Այսինքն բռնում են իրենց զոհին, սատկացնում, ապա սնվում դրանցով:

Օրինակ` սարդը, կոկորդիլոսը, վագրը, գայլը:

Որոշ բույսեր հանդիսանում են գիշատիչներ: Նրանք ունեն հատուկ «թակարդներ», որոնցով որսում են միջատների և սնվում նրանց օրգանական նյութերով: Դրանք միջատակեր բույսերն են:

Օրինակ` ռաֆլեզիան, վեներայի ճանճորսը, ցողիկը, ցնցղենին:

Մակաբույծներ — ապրում են որևէ կենդանի օրգանիզմի մեջ կամ օրգանիզմի վրա: Սնվում են նրա օրգանական նյութերով: Այդ օրգանիզմը մակաբույծի տերն է: Մակաբույծները թունավորում են տիրոջ օրգանիզմը:

Օրինակ՝ լյարդի ծծանը, էխինոկոկը, եզան երիզորդը, տիզը:

Շնչառություն

Կենդանի օրգանիզմների կարևոր հատկանիշներից է նյութափոխանակությունը: Կենդանի օրգանիզմների նյութափոխանակության կարևոր դրսևորում է գազափոխանակությունը:
Այն գազափոխանակությունը, երբ օրգանիզմը օդից կլանում է թթվածին և անջատում ածխաթթու գազ կոչվում է շնչառություն:
Կենդանի օրգանիզմների կայսրության զգալի մասը հարմարված է միայն գոյատևել թթվածնով հարուստ միջավայրում:
Թթվածինը մասնակցում է սննդի քայքայման և նրանից կենսական էներգիայի անջատման գործընթացին:
Գոյություն ունի շնչառության երկու բաղադրիչ` արտաքին և ներքին:
Ներքին շնչառությունը կոչվում է նաև բջջային:

Օրգանիզմի փոխադրական համակարգերի շնորհիվ յուրաքանչյուր բջիջ` մեկ առ մեկ ստանում է սննդանյութ և թթվածին: Բջիջը դրանցից ստանում է էներգիա և կենսագործում:
Բջջային շնչառության ձևերը, գրեթե անփոփոխ, բնորոշ են բոլոր տիպի կենդանի օրգանիզմներին:
Արտաքին շնչառությունը գազափոխությունն է օրգանիզմի և օդի միջև:
Արտաքին շնչառությամբ միմյանցից տարբերվում են՝ պարզագույն օրգանիզմները, բույսերը, կենդանիները:
Պարզագույն օրգանիզմները հիմնականում միաբջիջ օրգանիզմներն են կամ բազմաբջիջ ստորակարգ կենդանիները: Նրանք շնչում են օրգանիզմի ամբողջ մակերեսով:
Բույսերը շնչառության հատուկ մասնագիտացված օրգան համակարգ չունեն: Թթվածինը բջիջներին բաշխվում է միջբջջային տարածություններով: Բույսը տերևի ստորին մակերեսին ունի հատուկ բջիջներ, որոնք կոչվում են հերձանցքներ: Դրանք առաջանում են երկու կիսալուսնաձև բջջից, որոնք բացվում և փակվում են: Բացված վիճակում կատարվում է գազափոխանակություն բույսի և օդի միջև: Հերձանցքներով գոլորշանում է նաև ջուրը:
Բարձր կազմավորված կենդանիներն ունեն շնչառության մասնագիտացված օրգան համակարգ:
Ջրային կենդանիների շնչառության օրգանն է` խռիկները:
Ցամաքային կենդանիների շնչառության օրգանն է` թոքերը:
Միջատների շնչառության օրգանն է` շնչառական խողովակները՝ տրախեաները:
Կենդանիների շնչառության օրգան կարող է լինել նաև մաշկը: Գորտի գազափոխանակության գրեթե կեսն ապահովում է մաշկը:

Պատասխանել հարցերին

• Սննդառության ի՞նչ եղանակներ են ձեզ հայտնի:

հետերոտորֆեր միքսոտորֆեր և ավտոտորֆներ

• Ինչպե՞ս են սնվում բույսերը:

անօրգանական նյութերով

• Ո՞ր բույսերն են սնվում կենդանիներով և ի՞նչու:

Վեներաի ճանճորսը, ցողիկը, ցնցղենին, ռաֆլեզիան

Դրանք միջատակեր բույսերնն են որոնք և գիշատիչ են և նրանց բնորոշ է ֆոտոսինթեզը

• Ի՞նչ է հետերոտրոֆ օրգանիզմներ գիտեք:Բերե՛ք օրինակներ:

Բուսակեր ամենակեր գիշատիչ

• Ի՞նչ է շնչառությունը:

երբ օրգանիզմը օդից կլանում է թթվածին և արտաշնչում է ածխաթթու գազը

• Շնչառական ի՞նչ օրգաններ գիտեք:

Մաշկ թոքեր խռռիկներ և տրախեաներ

• Ի՞նչ է բջիջը։

Կենդանի օրգանիզմների կառուցվածքային մի միավորն է որից կազմված են բոլոր օրգանիզմները

• Որո՞նք են բջջի բաղադրության հիմնական քիմիական տարրերը։

H o c n

• Որո՞նք են բջջի հիմնական կառուցվածքային մասերը։

Կորիզ բջջաթաղանթ օրգանները ցիպլոտազմ

• Ի՞նչ նշանակություն ունի բջջաթաղանթը։

Այն պահպանում է բջիջը

• Ի՞նչ է հյուսվածքը։

Դա բջիջների խումբ է որը ամբողջությամբ կազմված է նույն բջջից

• Ի՞նչ հյուսվածքներ ունեն բսւյսերը։

Հիմնական գոյացող ծածկող մեխանիկական փոխադրող

• Կենդանական ի՞նչ հյուսվածքներ գիտեք։

Նյարդային շարացական մկանային էպիթելայիմ

• Ե՞րբ է լույսը բեկվում:

Երբ որ լույսը մի միջավայրից անցնում է մեկ ուրիշ միջավայրի

• Ի՞նչ է ոսպնյակը:

Ոսպնյակը ապակի է որը կարող է ցրել և հավաքել

• Ո՞ր կետն է կոչվում ոսպնյակի կիզակետ:

Այն կետը որտեղ մարմինները հավաքվում են և ցրվում

• Նշի՛ր հայելիների տեսակները

Գոգավոր,ուռուցիկ,հարթ

• Որո՞նք են վեգետատիվ օրգանները և ի՞նչ գործառույթներ են կատարում:

Տերևները ցողունը արմատը

• Որո՞նք են գեներատիվ օրգանները և ի՞նչ գործառույթներ են կատարում:

Ծաղիկը սերմր պտուղը

• Որո՞նք են արմատի գործառույթները:

Այն ամրացնում է բույսը հողին

Կլանում է ջուրը

և բազմացնում է բույսը

• Արմատի ի՞նչ ձևափոխություններ գիտեք:

Այն մեծանում է և տարածվում է

• Ի՞նչ է ընձյուը:Ո՞րն է ընձյուղի գլխավոր գործառույթը:

Դա ցողունն է իր վրայի բոլոր օրգաններով

• Ի՞նչ գործառույթներ է կատարում ցողունը:

Ցողունը բույսի հենարանն է

• Ի՞նչ նշանակությւն ունեն տերևները:

Նրանք պահպանում են բույսի գոյությունը և կարգավորում են ջրի քանակը

3.Прочитайте текст в лицах.

4.Найдите в тексте ответы на вопросы и прочитайте их.
1. У кого гостили мальчики в Москве? У тёти 2. Что делали мальчики дома,
когда мама с тётей пошли в магазин? смотрели альбом 3. Почему мальчики решили пойти
в метро? потому что им было скучно 4. Что мальчики делали в метро? рассматривали и катались 5. Как они потерялись? ну сели на другое метро

5. Выпишите из текста синонимы данных слов и словосочетаний.
Гостили, весь (день), найдём, нам стало страшно, плакать.

в гостях целый день отыщем испугались хныкать

6.Составьте и запишите предложения из данных слов.
1. в, день, мама, ушли, тётя, первый, и, магазин, в. 2. пришли, на,
станцию, мы, по, спустились, лестнице, и, под, землёй, поехали. 3. стали,
ездить, мы, станциям, по.

В первый день мама и тётя ушли в магазин

Мы спустились под землёй и по лестнице поехали на станцию

Мы стали ездить по станциям

9.Замените слово „вчера” словом „завтра”, соответственно измените
форму глаголов.
1. Завтра мы будем играть в шахматы. 2. Завтра ты ответишь урок. 3. Завтра мы
уберём наш класс. 4. Завтра мама будит варить обед. 5. Завтра Ашот будет дежурить.
6. Завтра бабушка будит рассказывать внуку сказку. 7. Завтра мальчики будут кататься на
велосипеде.

Упражнения на повторение :

1. Запишите предложения, употребив выделенные слова во
множественном числе.

1. Мне понравились эти русские народные песни. 2. На вечере пели
арабские студенты, танцевали студентки из Индии, а китайская студентка
читала стихи. 3. У вас есть мои последние письма? 4. На нашей улице есть
школы, магазины и детские сады. 5. В этом корпусе есть химические
лаборатории, большие аудитории и книжные киоски. 6. У меня есть эти
новые учебники. 7. Мне нужны простые карандаши.

2.Напишите правильно местоимения.
Он-Она учатся в университете. кем работаешь на рынке? Он-Она говорит правильно.
Я гуляю в парке. Мы отдыхаем после занятий. Ты помнишь, как её зовут?
Вы обедаете дома? Ты читаешь новый журнал? Я не понимаю тебя. Мы
переводим текст. Он-Она знает это слово. Мы умеем писать по-русски. Я рисую
город. Вы узнаёте это место? Они помнят свой дом. Когда ты встаёшь? Где они
гуляют? Вы меня помните? Кому ты звонишь?

3. Закончите предложения по образцу.
Образец: Я читаю, и они… .
Я читаю, и они читают.

Он работает, и мы работаем . Ты разговариваешь, и они разговаривают . Я спрашиваю, и
ты спрашиваешь .
Мы отвечаем, и вы отвечаете . Он рисует, и я рисую . Мы понимаем, и она понимает . Он
говорит, и ты говоришь . Мы помним, и они помнят . Он отдыхает, и ты отдыхаешь . Мы
переводим, и вы переводите . Они гуляют, и я гуляют . Я занимаюсь, и она занимается . Брат
работает, и родители работают . Я учусь, и друг учится . Он слушает радио, и они слушают
радио. Мы играем, и дети играют . Я умею готовить, и сестра умеет готовить.

Образец: Я отдыхаю, а они … .
Я отдыхаю, а они работают.

Преподаватель объясняет, а студенты слушают . Мама готовит обед, а дочь помогает .
Мы читаем, а ты слушаешь . Я слушаю её , а она говорит . Он смотрит фильм, а я ем . Брат
работает, а сестра читает . Они занимаются, а вы рисуете . Я учу новые слова, а друг разговаривает
по телефону. Дети играют, а мама готовит ужин. Бабушка читает сказки, а внук слушает

4.Поставьте и напишите в скобках вопрос и определите падеж существительного.

Катались ( на чём ) на машине. (предложный падеж).

Шли ( по чему ) по площади . ( дательный падеж).

Отплыл ( от чего ) от причала. ( радетельный падеж).

Подбежал ( к чему ) к кровати. ( дательный падеж).

Прыгает ( кто ) белка. ( именительный падеж).

Достали ( что ) мяч. ( именительный падеж)

Гуляли ( за чем ) за школой. ( творительный падеж).

Написал ( в чём ) в тетради. ( предложный падеж).

Кружились ( в чём ) в воздухе.( предложный падеж).

Мылись ( чем ) шампунем. ( творительный падеж).