Մանվելյան Շուշան

• Ներկայացրե՛ք Արտաշես I-ի ռազմական և վարչական բարեփոխումները։

նա երկրի հարավային մասում կանգնեցերեց Սմպատ զորավարին, հյուսիսում Զարեհին,  արևելքում Արտավազդին իսկ արևմուտքում Տիրանին

• Ինչու Արտաշես I-ն իրականացրեց հողային բարեփոխում։

Որպեսզի հողի սահմանները հստակորեն սհմանափակվեն

• Գնահատե՛ք Արտաշես I-ի գործունեությունը։

Ես շատ եմ գնահատում Արտաշես I-ի գործունեությունը, որովհետև նա կատարեց մի շարք բարեփոխումներ և մեծացրեց տարածքը

Աղբյուրներ
Դասագիրք, էջ 81-83
տեսաֆիլմ

Դաս 1

հարցեր

• Ի՞նչ նշանակություն ունեցավ Մագնեսիայի ճակատամարտը հայերի համար։

Հռոմի և Սելևկյան տերությունների միջև գլխավոր ճակատամարտը տեղի է ունեցել Ք.ա. 190թ. Մագնեսիա քաղաքի մոտ: Սելևկյանները պատություն կրեցին Հռոմից: Ստեղծված իրադարձությունից օգտվելով Ք.ա. 189 թ. Արտաշեսը Մեծ Հայքում և Զարեհը Ծոփքում վերականգնեցին անկախությունը:

• Ներկայացրե՛ք Արտաշես I-ին։

Արտաշես Առաջինը ծնվել է Ք.ա.մոտ 230 թ. տոհմիկ Զարեհի ընտանիքում:Նա կատարել էր մի շարք բաեփոխումներ՝Վարչական,հոգևոր,կառավարման համակարգի:Նա շատ սիրված արքա էր և ժողովուրդը նրան նշանակել էր բարի, բարեպաշտ, աշխարհակալ տիիտղոսներով: Նրա մասին ստեղծվել են նաև վիպագրեր օրինակ ինչպես Արտաշես և Սաթենիկ, Արտաշես և Արտավազդ:

Աղբյուրներ
Դասագիրք, էջ 76-79

տեսաֆիլմ

Հաստատուն մագնիսներ

Մագնիսները, էլեկտրականացած մարմինների նման կարող են փոխազդել։ Դրանք փոխազդում են իրենց շուրջ գոյություն ունեցող մագնիսական դաշտերի միջոցով։ Մի մագնիսի մագնիսական դաշտն ազդում է մյուս մագնիսի վրա։ Եվ հակառակը՝ երկրորդ մագնիսի մագնիսական դաշտն էլ ազդում է առաջին մագնիսի վրա։Երկաթը, կոբալտը, թուջը, պողպատը և մի քանի այլ համաձուլվածքներ մագնիսական երկաթաքարի ազդեցությամբ ձեռք են բերում մագնիսական հատկություններ և երկար ժամանակ պահպանում այն։
Այն մարմինները, որոնք երկար ժամանակ պահպանում են իրենց մագնիսական հատկությունները, կոչվում են հաստատուն մագնիսներ կամ պարզապես մագնիսներ:

Նկարում պատկերված են հաստատուն, տարբեր ձևերի՝ ձողաձև, պայտաձև և խեցե մագնիսներ։
Մագնիսի այն մասերը, որտեղ մագնիսական ազդեցությունն առավել ուժեղ է, անվանում են մագնիսական բևեռներ։ Մագնիսներն ունեն երկու բևեռ՝ հյուսիսային և հարավային։Երկու մագնիսների տարանուն բևեռները ձգում են իրար, իսկ նույնանուն բևեռները՝ վանվում իրարից։Ընդունված է հյուսիսային բևեռը ներկել կապույտ գույնով և նշանակել N տառով, հարավայինը՝ կարմիր և նշանակել S տառով։

Կողմնացույց

Երկիրն օժտված է մագնիսական հատկություններով: Նա կարող է դիտվել որպես մի հսկայական մագնիս:Երկրի աշխարհագրական և մագնիսական բևեռները հակառակ են դասավորված։
Երկրի հյուսիսային աշխարհագրական բևեռի մոտ տեղակայված է  հարավային  մագնիսական բևեռը, իսկ հարավային աշխարհագրական բևեռի մոտ՝  հյուսիսային  մագնիսական բևեռը։

Կողմնացույցի մագնիսական սլաքը փոքր, հաստատուն մագնիս է, որը կողմնացույցի հիմնական մասն է։

Տեղանքում կողմնորոշվելու համար է օգտագործվում կողմնացույցը։  Կողմնացույցի աշխատանքը պայմանավորված է նրանով, որ Երկիրը նույնպես մագնիս է՝ իր մագնիսական բևեռներով և մագնիսական դաշտով։ Կողմնացույցի սլաքի հյուսիսային բևեռը ձգվում է Երկրի մագնիսական հարավային բևեռի կողմից՝ որպես տարանուն բևեռներ և ուղղվում դեպի այն։ Նույն պատճառով կողմնացույցի սլաքի հարավային բևեռը ուղղվում է Երկրի մագնիսական հյուսիսային բևեռի կողմը։
Ուժեղ տաքացման ժամանակ մագնիսները կորցնում են իրենց մագնիսական հատկությունները։ Այս երևույթը կոչվում է ապամագնիսացում:
Մագնիսների օգտագործման բնագավառը բավականին լայն է։ Մագնիսներ կան մանկական խաղալիքներում, հեռախոսներում, բարձրախոսներում։ Դրանք կիրառվում են տեխնիկայի շատ բնագավառներում, բժշկության մեջ, կենցաղում։

Լույսի աղբյուրներ,լույսի ուղղագիծ տարածում:Արեգակի և լուսնի խավարումներ:

Բազմաթիվ դիտումներով և փորձերով հաստատվել է, որ թափանցիկ համասեռ միջավայրում լույսը տարածվում է ուղղագիծ։
Օրինակ
Եթե լույսի աղբյուրի և մեր աչքի միջև տեղադրենք անթափանց մարմին, ապա լույսի աղբյուրը մենք չենք տեսնի, քանի որ լույսի ուղղագիծ տարածման հետևանքով ճառագայթը չի կարողանա շրջանցել խոչընդոտը:
Լույսի ուղղագիծ տարածմամբ են բացատրվում ստվերների առաջացումը, Արեգակի, Լուսնի խավարումները և այլ երևույթներ:

Ստվերի առաջացումը

Լույսի ուղղագիծ տարածմամբ է բացատրվում ստվերի առաջացումը: Նկարներում պատկերված են անթափանց մարմիններ՝ գունդ և սափոր:
Փոքր չափեր ունեցող լույսի S աղբյուրով լուսավորելիս Bէկրանին առաջանում է ստվեր: Եթե լույսը ուղղագիծ չտարածվեր, ապա կշրջանցեր գունդը կամ սափորը և կլուսավորեր դրա հետևում գտնվող էկրանի ողջ տիրույթը:

Լույսի ուղղագիծ տարածումն օգտագործում են տեղանքում կամ ստորգետնյա ուղիղ ճանապարհներ նախագծելու, ուղիղ գծով սյուներ տեղակայելու համար:

Սյուները տեղադրում են այնպես, որ բացի մոտակա սյունից` մնացածը չերևան:

Արեգակի և Լուսնի խավարումները 

Լուսինը լույսի աղբյուր չէ, այն սեփական լույսից զուրկ անթափանց մարմին է, սակայն տեսանելի է, քանի որ անդրադարձնում է Արեգակից իր վրա ընկնող ճառագայթները։
Երբ Լուսինը հայտնվում է Արեգակի և Երկրի միջև, լրիվ կամ մասնակի չափով ծածկում է Արեգակի տեսանելի սկավառակը, Լուսնի կոնաձև ստվերն ընկնում է Երկրի վրա և տեղի է ունենում Արեգակի խավարում։
Երկրի մակերևույթի՝ լրիվ ստվերի սահմաններում հայտնված մասերից, դիտվում է Արեգակի լրիվ խավարում, իսկ ոչ լրիվ ստվերում գտնվող տեղերից դիտվում է Արեգակի մասնակի խավարումը։
Արեգակի խավարում դիտվում է, երբ Լուսինը հայտնվում է Արեգակի և Երկրի միջև:

Լուսնի խավարումը դիտվում է, երբ Երկիրը հայտնվում է Արեգակի և Լուսնի միջև:

Այդ դեպքում Լուսինը գտնվում է Երկրի կողմից առաջացած ստվերի տիրույթում:
Արեգակի և Լուսնի խավարումները գիտնականները կարողանում են մեծ ճշգրտությամբ կանխատեսել կատարվելուց շատ տարիներ առաջ:

Պատասխանել հարցերին

• Ո՞ր մարմին է կոչվում հաստատուն մագնիս:

որը որ երկար ժամանակ պահպանում է իր ուժը

• Մագնիսի ո՞ր մասերն են անվանում բևեռներ:

Հյուսիսիային և հարավային

• Ի՞նչ է կողմնացույցը, և ինչո՞վ է պայմանավորված նրա աշխատանքը:

մագնիսով

• Ձեզ հայտնի ո՞ր բնագավառներում են օգտագործվում մագնիսները:

հեռախոս, համակարգիչ, հեռուստացույց, սառցարան և այլ

Էլեկտրական հոսանք

Էլեկտրական լիցքերը կարող են տեղաշարժվել, հաղորդվել, առաջացնելով էլեկտրական հոսանք: Ըստ իրենց լիցք հաղորդելու հատկության, նյութերը բաժանվում են հաղորդիչների և մեկուսիչների:
Էլեկտրականության հաղորդիչներ են. մետաղները, գրաֆիտը, մարդու և կենդանիների մարմինները, խոնավ հողը և այլն։
Ոչ հաղորդիչներ կամ մեկուսիչներ են. ապակին, չոր փայտը, ռետինը, մարմարը և այլն։

Հաղորդիչներով լիցքավորված մասնիկների ուղղորդված շարժումը, որի արդյունքում տեղի է ունենում լիցքի տեղափոխություն, կոչվում է էլեկտրական հոսանք:
Էլեկտրական հոսանքի շնորհիվ են լուսավորվում քաղաքներն ու գյուղերը, ջեռուցվում բնակարանները: Էլեկտրական հոսանքով են աշխատում բազմաթիվ կենցաղային սարքեր:

Էլեկտրական հոսանքի առաջացման համար անհրաժեշտ են հոսանքի աղբյուրներ և հաղորդալարեր, որոնց միջոցով էլեկտրական հոսանքն էլեկտրակայաններից մեր բնակարաններ կհասնի:
Որոշ կենցաղային սարքերի, օրինակ` ձեռքի լուսարձակի, հեռակառավարման վահանակի, հաշվիչի աշխատանքի համար օգտագործում են  գալվանական տարրեր, ավտոմեքենաներում` կուտակիչներ:
Էլեկտրակայանները, գալվանական տարրերը, կուտակիչները կոչվում են հոսանքի աղբյուրներ:

Հոսանքի աղբյուրներն ունեն երկու բևեռդրական «+» և բացասական «–»: Հոսանքի աղբյուրը սարքին պետք է միացնել այնպես, որ աղբյուրի «+» բևեռը համընկնի սարքի «+» բևեռին, իսկ աղբյուրի «–» բևեռը սարքի «–» բևեռին:

Էլեկտրական սարքը աշխատեցնելու համար այն հաղորդալարերով միացնում են հոսանքի աղբյուրին՝ կազմելով էլեկտրական շղթա:

Օրինակ

Շարժանկարում պատկերված է պարզագույն էլեկտրական շղթան՝ կազմված հոսանքի աղբյուրից, լամպից, անջատիչից և դրանք իրար միացնող հաղորդալարերից:

Երբ շղթան փակ է, դրանով հոսանք է անցնում, երբ բաց է՝ ոչ:

Պատասխանել հարցերին

• Ի՞նչ է էլեկտրական հոսանք:

էլեկտրական լիցքերը կարող են տեղաշարժվել առաջացնելով էլեկտրական հոսանք:

• Ո՞ր նյութերն են էլեկտրականության հաղորդիչները:

հող, գարֆիտը, կենդանիների մարմինները, մետաղները և այն:

Կայծակ

Երբ երկու լիցքավորված մարմիններ բավականաչափ մոտեցնում են իրար, դրանց միջև առաջանում է կայծ և լսվում է ճայթյուն: Այս երևույթն անվանում են էլեկտրական պարպում:

Կայծակը էլեկտրական պարպում է, որը տեղի է ունենում մթնոլորտում և ուղեկցվում է որոտով:
Կայծակ կարող է առաջանալ երկու էլեկտրականացված ամպերի կամ ամպի ու Երկրի միջև:

Ամպրոպային ամպերը կազմված են ջրի կաթիլներից և փոքրիկ սառցակտորներից: Ներքևից բարձրացող տաք օդի հոսանքների շնորհիվ այդ մասնիկներն անընդհատ բախվում են իրար և, որպես արդյունք` լիցքավորվում: Երբ լիցքերի քանակությունը բավականաչափ մեծանում է, ամպից որոշ էլեկտրոններ օդով հասնում են Երկիր՝ ստեղծելով անցուղի մնացած լիցքավորված մասնիկների համար․ առաջանում է կայծակ։

Այդ պրոցեսը տևում է շատ կարճ, ջերմաստիճանը հասնում է տաս հազար աստիճանի, տեղի է ունենում կարճատև լուսարձակում։
Օդի արագ ընդարձակման հետևանքով առաջանում է նաև հարվածային ալիք, և մենք լսում ենք որոտը: Կայծակն օժտված է ահռելի էներգիայով և կարող է շատ վտանգավոր լինել: Խփելով տարբեր մարմինների՝ կայծակը կարող է մեծ վնասներ պատճառել. հալել մետաղե իրերը, այրել ծառերը, սպանել մարդկանց և կենդանիներին:

Ինչպես պաշտպանվել կայծակից

Կայծակը բնության ահեղ երևույթներից է, և նրա հարվածը խիստ վտանգավոր է։ Այն ավելի հաճախ հարվածում է Երկրի մակերևույթից վեր խոյացող առարկաներին, շինություններին, ծառերին, կենդանիներին և մարդկանց։
Շենքերը կայծակի հարվածից պաշտպանում են հատուկ սարքերի՝  շանթարգելների  օգնությամբ:
Շանթարգելը մետաղյա ձող է, որն ամրացվում է շինության պատի երկայնքով։ Ձողի վերին սրածայր մասը  պաշտպանվող շենքից բարձր է՝ ստորին մասը հողակցված։Ամպրոպաբեր ամպերից էլեկտրական լիցքերը շանթարգելի միջով անցնում են հողի մեջ՝ չվնասելով շինությունը:

Կայծակից պաշտպանվելու համար անհրաժեշտ անվտանգության կանոնները.

1. Կայծակի ժամանակ բաց դաշտում գտնվելը վտանգավոր է:
2. Չի կարելի  պառկել գետնին:
3. Եթե հնարավոր չէ արագ հեռանալ, ապա պետք է կքանստել համեմատաբար ցածրադիր տեղում:
4. Քանի որ կայծակը խփում է առավել բարձր մարմիններին, ուստի չպետք է թաքնվել բարձր ծառի տակ:
5. Որքան հնարավոր է` պետք է շուտ դուրս գալ ջրից:
6. Չի կարելի ձեռք տալ մետաղե առարկաներին, պետք է հեռու մնալ դրանցից:
7. Թաքնվել կարելի է խիտ անտառում, քարանձավներում, բնակելի շենքում, ավտոմեքենայում՝ փակելով պատուհանները:
8. Մոտոցիկլետի կամ հեծանվի օգտագործումը վտանգավոր է:

Պատասխանել հարցերին

• Ի՞նպես է առաջանում կայծակը:Ի՞նչ է որոտը:

Կայծակը առաջանում է երկու էլեկտրականացված ամպերի կամ ամպի ու Երկրի միջև: Օդի շատ արագ ընդարձակման պատճառով առաջանում է հարվածային ալիք ու մենք լսում ենք որոտը:

• Ի՞նչ է շանթարգելը, և ինպե՞ս է այն շինությունները պաշտպանում կայծակի հարվածից:

Շանթարգելը մի մետաղյա բարձր ձող է, որը դրվում է շենքի վրա և նրա ստորին մասը հողակացված է: Ամպրոպ բերող ամպերից էլեկտրական լիցքերը շանթարգելի միջով անցնում են հողի մեջ այդ կերպով չեն վնասում շինությունը:

• Կայծակի ժամանակ ինչպե՞ս պետք է վարվեք,եթե հայտվել եք բաց տարածքում:

Լքել տարածքը կամ կքանստել համեմատած ավելի ցածր տեղում:

Take Care of Yourself

Valerie studies at a big university. At the same time, she maintains a full-time job so that she can pay for her tuition and her living expenses. So Valerie spends most of the day at the office, then goes to class three days a week. She also stays up late at night to study for her classes.

Valerie does not do any physical exercise. Between work and university, she is so busy that she thinks she does not have time for any physical activity.

Sadly, she rarely eats home-made meals. She usually just grabs a bag of chips or a hamburger as she leaves her office to take the bus to university. Since she is convinced that she does not have time to make a healthy dinner when she gets home, she eats lots of pizzas that she orders over the phone.

After dinner, she starts studying and preparing her assignments. Valerie does not sleep very much because of it. She feels grumpy when she wakes up early in the morning, and she is irritable at work. After her long day, she feels tired in class, and it is hard for her to concentrate.

To make matters even worse, Valerie keeps getting sick. This makes her miss work and class. She is miserable! She just wants to feel good. Her grades start to go down because of her illnesses. As she thinks about her whole life situation, she gets so frustrated that she does not even want to study anymore.

During her mid-year break, Valerie decides to make some big changes. First, she learns how to make some easy, healthy recipes. She actually finds that she saves a lot of money by preparing her food herself, and the food tastes much better too! After an early dinner and some quiet reading, Valerie goes to bed early every night. Now she really feels refreshed in the morning.

Then she decides to give something else a try. Her office is not really so far from her university, so one day after work she tries walking there. As she walks down the street, looking at all the people, the shops, and the movement in the city, she remembers how much she hates being stuck on the bus in traffic. In fact, she finds that she can get to class almost as fast by walking. And she is so much happier when she arrives!

When the semester begins, Valerie maintains her healthy habits. She sets time aside on the weekends to study and do her assignments. Because she is sleeping and eating better now, she can finally concentrate and needs to spend much less time studying.

It is a huge improvement. Valerie saves money on food and transportation, she has much more energy, she feels less stressed, and her grades are better. She is glad she finally started to take care of herself. Now she finally enjoys all of her different activities and feels happy about her life.

And now, practice:

Exercises

Vocabulary Questions

1. What does “tuition” mean?

a) the money you pay to live in an apartment

b) the money someone pays you to work for them

c) the money you pay to a university to study there

d) the money a university gives you to help you study

2. What does “grumpy” mean?

a) upset and irritable

b) confused

c) energetic

d) tired

3. What does “healthy” mean?

a) good for your body

b) good for your emotional state

c) good for your mental state

d) all of the above

Grammar Questions

1. She decides ________ to class.

a) to walk

b) walking

c) walk

d) walked

2. Valerie keeps ________ sick.

a) having

b) getting

c) being

d) doing

3. She is so much ________ when she arrives.

a) happy

b) happiest

c) more happy

d) happier

We Are All Born Free and Equal

David lives in a small town with his family. The town is pretty ordinary. Everyone goes to school, everyone goes to work at the town’s factory, and no one asks any strange questions.

But David is different. He does not want to go to school. He wants to work and help his family. He does not want to work at the town’s factory, though. He wants to open his own store. And he always asks these strange questions about “why do you do this?” and “why don’t you do that?”

Everyone laughs at him and no one really takes him seriously. No one except his friend Orlando. Orlando looks at David as a person with his own thoughts and ideas. He treats him respectfully. Orlando likes David, even though they disagree.

Time goes by and David grows his business. His hard work and sharp mind pay off, and he now has a chain of stores. He is a wealthy man.

He rarely comes to visit his hometown. But when he does, there is one thing he always remembers. He always remembers his good friend Orlando, and their respectful friendship. And now that he can, he always helps him in times of need.